तत्त्वज्ञान

मुंबईतील दादर स्टेशनजवळील छोटीशी कॅफे. संध्याकाळचे सात वाजले होते. बाहेर पावसाची हलकी सर सुरू होती. आत खिडकीजवळ प्रिया बसली होती. समोर नोट्सचा ढीग आणि एक पेन.

प्रिया UPSC ची तयारी करत होती. दोन वर्षे मेहनत केली होती, पण मुख्य परीक्षा जवळ येताच तिच्या मनात भीतीचा भयंकर डोंगर उभा राहिला होता.

प्रिया हुशार होती, उत्तर लेखनाची स्टाइल अप्रतिम होती.

पण प्रत्येक मॉक टेस्टनंतर ती स्वतःला म्हणायची, “मी पुरेशी हुशार नाही, जर मी फेल झाले तर?”

हात थरथरायचे, रात्रभर झोप यायची नाही.

त्या दिवशी तिने ठरवलं, “आता UPSC सोडायचं.”

(वृत्त - आनंदकंद)

कंठात सूर खळला, मागे वळून बघता
डोळ्यात चिंब गझला, मागे वळून बघता

मागेच राहिलो की, आलो पुढे कळेना
दिसले कुणी न मजला मागे वळून बघता

काटेच फार होते, मार्गात या तरीही
सुखकर प्रवास गमला, मागे वळून बघता

ध्यानात राहु दे रे, आख्यान ऑर्फियसचे
साऱ्या सुखास मुकला, मागे वळून बघता

नढळो नजर जराही, ध्येयावरून सखया
शर्यत ससा विसरला, मागे वळून बघता

स्वप्ने पहात गेले, सारे पुढे निघोनी
'विद्या' जुन्यात रमला, मागे वळून बघता

-विद्याधीश केळकर

तो दिवस नेहमीसारखाच सुरू झाला होता.
सकाळची उन्हं, रस्त्याच्या कडेला उभ्या असलेल्या चहाच्या टपरीवरचा उकळता किटलीचा आवाज, आणि गावाच्या मध्यभागी असलेला तो जुना वड—ज्याच्या सावलीखाली पिढ्यानपिढ्या चर्चा होत आल्या होत्या. फरक इतकाच होता, की त्या दिवशी चर्चेचा विषय माणसं नव्हती, तर हरवलेली मूल्यं होती.
खेडं समृद्ध होतं.
किमान कागदावर तरी.
रस्ते होते, पाट्या होत्या, योजनांची नावं होती, उद्घाटनांचे फोटो होते. पण तरीही त्या दिवशी, वर्तमानपत्राच्या चौकटीत छापलेली बातमी गावाला अस्वस्थ करून गेली—
“एक तरुण बेपत्ता. नाव – विकास.”

बर्‍याच वर्षांनी एका फॅमिली गेट टूगेदरमधे सहभागी होण्याचा योग आला.

जवळच्या सोयरिकीतल्या मुलाशी एका परराज्यातल्या मुलीने आंतरजातीय विवाह केलेला आहे. राज्य वेगळे म्हणजे जात वेगळी आलीच. यामुळे सांस्कृतिक फरक आलेच. मुलीकडचे अजिबात खूष नव्हते. त्यांनी मुलीशी अनेक वर्षे संबंध तोडले होते. त्या वेळी आम्ही तिला मानसिक आधार दिला. कितीही मानलेली नाती असली तरी ती आई वडलांची जागा घेऊ शकत नाही.

चित्रपटांत जसे आई-वडील मुलांना कवेत घेऊन नीतिमूल्यांचे बाळकडू पाजतात तसा प्रसंग माझ्या वाट्याला कधीच आला नाही. “हे चूक आहे” किंवा “ते करू नकोस” असे बोट दाखवत शिकवण देण्याचा सोहळा आमच्या घरात कधी घडला नाही. वाईट गोष्टी करू नयेत, हे मला घरातून नव्हे तर शाळेत गेल्यावर गांधीजींच्या " तीन माकडांनी " शिकवले.

धाग्याचे कारण - अज्ञान
उद्देश - कारण दूर करणे

नवीन वर्षाचे स्वागत करण्याची सुरूवात कधी झाली ? पन्नाशीच्या पुढची पिढी सांगू शकेल. आताच्या पिढीला हे परंपरागत आहे असे वाटेल. शीर्षकात विचारलेल्य प्रश्नाचे उत्तर वेगवेगळ्या पातळ्यांवर अपेक्षित आहे.

उदा.

तत्वज्ञान - आपण नेमके कशाचे स्वागत करतो ? नवीन वर्षे असे काही असते का ? एका भ्रमाचे आपण स्वागत करत असतो.

आधीच्या धाग्यावर बर्‍याच अंशी मुद्देसूद चर्चा झाली आहे.

यात एका सदस्याने हा प्रतिसाद दिला आहे. त्या वर उत्तर देताना धागा भरकटू नये असे उत्तर द्यावे लागले आहे. मात्र विवेकवादी माणसाला पडणारा हा प्रश्न आहे. हा प्रश्न बामियान इथे तालिबानने फोडलेल्या मूर्त्यांसंदर्भात आहे.

मौन: एक सुरक्षित कवच
"एका शांत शेतात, जिथे हिरवीगार झाडे आणि पक्ष्यांचा किलबिलाट होता, तिथे एक कष्टाळू घोडा राहायचा. तो रोज सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत शेतात खूप मेहनत करायचा आणि जड ओझी ओढायचा. दिवसभराच्या कामाने संध्याकाळपर्यंत त्याचे पाय दुखायचे, पाठ भरून यायची आणि त्याला फक्त थोड्या विश्रांतीची गरज असायची.

अ‍ॅब्सोल्युट असं काही नाही. मानवी बुद्धीमत्ता अंतिम नाही असं वाटू लागणार्‍या काही घटना घडल्या कि आपण आपल्या मान्यतांबद्दल साशंक होऊ लागतो.

राजकीय मान्यता असलेले लोकही काही घटनांबाबत चिडीचूप राहतात. कारण आपल्याला सोयीच्या अशाच घटनांचा ते आपल्या मान्यतांसाठी स्विकार करून बसलेले असतात. सोयीच्या आकलनाला कवटाळून बसलेले असतात. त्यावर वादविवाद करत राहतात. पण निसरड्या रेषेवर पोहोचताच भांबावून जातात. इथे आपल्या मान्यतांबाबत अधिक सजग होऊन नव्या गोष्टी स्विकारण्याची मानसिक तयारी दिसत नाही.