कादंबरी

हट्ट हा एक वेगळा भाग असतो. समज येणे किंवा असणे हा एक वेगळा भाग! आणि हट्ट न करूनही आणि समज असूनही मनातील इच्छा व्यक्त करणे व त्या पूर्ण व्हाव्यात म्हणून 'आपण ज्यांच्यावर अवलंबून आहोत' त्यांच्याशी त्या विषयावर बोलत राहणे हा निसर्ग असतो.

प्लेग्रूपमधे एक वर्ष झाले तेव्हा ज्युनियर केजीमधे जायची वेळ आली आणि त्याचबरोबर वेळ आली युनिफॉर्म घ्यायची! जरा रंगीबेरंगी अन मजेशीरच, पण युनिफॉर्म! याच स्टेजपासून 'आपण सगळ्यांप्रमाणेच आहोत' ही भावना रुजवायचा प्रयत्न करण्यासाठी निर्माण झालेली व शिस्त बाणवणारी गोष्ट म्हणजे युनिफॉर्म!

लहानशी वॉटरबॅग घेऊन प्लेग्रूपमधे निघण्याचा पहिला दिवस होता गट्टूचा आज! कोण कौतूक वाड्याला! समीर सारखा म्हणत होता की मी खूप आधीच प्लेग्रूप वगैरे सगळे करून बसलेलो आहे. राजश्री मात्र कौतुकाने गट्टूची विचारपूस करत होती. प्रमिला आपल्या मुलाला म्हणजे समीरला समजावून सांगत होती की अरे तो अजून लहान आहे. तू आता पहिलीत जाशील, पण त्याला नीट सांभाळून समजावयला पाहिजे वगैरे! पवार मावशींनी सकाळीच खास रव्याचे लाडू करून दोन लाडू एका प्लॅस्टिकच्या पिशवीत बांधून गट्टूकडे देऊन ठेवले होते. हे आपण लगेच का खायचे नाहीत हे गट्टूला समजत नव्हते.

श्रीनिवास - गट्टू? चला.. बाप्पापुढे बसा.. हा मारुती कसाय बघा.. लांबच्या लांब शेपटी.. ही उडी मारतो आकाशात... त्याला वाटले सूर्य म्हणजे सफरचंदच आहे.. रामाला आणि लक्ष्मणाला एकाचवेळेस खांद्यावर घेऊन उडायचा मारुती... म्हणा भीमरूपी?? .. भीमरूपी?? महारुद्रा.. म्हणा.. अरे?? ते पेन आहे.. ते का फेकलंस तिकडे??.. म्हणा भीमरूपी.. ही बघ मी कशी पूजा करतो.. शहाणी मुले सकाळी उठून आंघोळ करून बाप्पाला नमस्कार करून मग अभ्यास करतात बर का?? आं.. नाचायचं नाही इथे.. पाणी सांडेल..

आईविना असलेल्या बाळाच्या पहिल्या वाढदिवसाला कुणाला शुद्ध आनंद मिळणार? पण तरीही उषाताई अन श्रीची आई, तारा अन तिचे पती, ताराच्या आई असे सगळे जण आलेले होते. दास्ताने वाडा निरागसपणे सजत आनंदीत होत होता. मात्र रमाच्या फोटोसमोर गेल्यावर प्रत्येकाला गलबलत होते.

गट्टू रांगून रांगून थकला आणि शेवटी एका खुर्चीच्या आधाराने उभा राहिला तेव्हा काही दिवसांपुर्वीची दुपारची वेळ होती. मावशी त्याला खेळवत होत्या आणि नेमके त्या वेळी मात्र कुणीच तिथे नव्हते दोघांशिवाय! आणि मावशींनी ते दृष्य पाहिले आणि जितका आनंद रमाला झाला असता कदाचित तितकाच आनंद त्यांनाही झाला. त्या अक्षरशः ओरडतच बाहेर आल्या.

गट्टू हे एक विलक्षण बाळ होतं! ते हसायचं जास्त अन रडायचं कमी! मात्र अगदीच लहान चेहरा असल्यामुळे पहिल्यांदा हसण्यातला अन रडण्यातला फरक फारसा समजायचाच नाही. आणि त्याहून विलक्षण यासाठी की पवार मावशींच्या तोफखान्याच्या सरांउंडिगमधे ते निवांत पहुडलेले असायचे.

रमासारखी गरीब अन गोड स्वभावाची बाई धक्कादायक पद्धतीने निवर्तल्याची बातमी वाड्यात पोचली अन दास्ताने वाडा शोकात बुडाला. पवार मावशी पहिल्यांदा दार आतून लावून ज्या आत जाऊन बसल्या त्या तब्बल तीन दिवसांनी बाहेर आल्या तेही श्रीनिवास कधी येणार याबद्दल लोक काही चर्चा करत आहेत की नाही हे समजून घ्यायला. कारण त्यांच्याशी बोलणार कुणीच नव्हते. त्यांना फक्त इतरांच्या बोलण्यातून समजून घ्यावे लागणार होते. आणि समजले. श्रीनिवास तेरावा वगैरे करून मगच येणार आहे.

दार उघडून बाहेर पडल्यापडल्याच पवार मावशीं तोंडभरून छद्मी हास्य उधळताना दिसल्यामुळे श्रीनिवास पेंढारकरांना कसेतरीच झाले.

मावशी - दहा हजार पगार अन बाप व्हायला तयार..

झाले! सकाळचा डोस एक मिळालाच नेहमीप्रमाणे..

पेंढारकरांनी लक्षच दिले नाही. आजचा दिवसच तसा होता. ही बाई काहीही बोलली तरीही उड्या माराव्यात असा आनंद भरला होता मनात!

मावशी - जिथे तिथे मूल लहान अन भारत मेरा महान

पेंढारकरांनी कुलूप लावले अन ते मावशींकडे वळले.

"साहू.. रेश्मा.. थापा.. "

"बाप नही है क्या? या बहोत है?"

".........."

"काय रे ***?"

"....."

"पत्ता बोल"

"२०३, डिस्को... बुधवार पेठ.. पुणे २"

आजही रात्री पंचवीस वर्षाचा साहू फरासखान्यात हजर झाला होता. आळीत काही झाले की ज्या तीन चार टाळक्यांना पकडायचे त्यात साहू सगळ्यात सोपा! त्यात आणखीन हा यादवाड सबइन्स्पेक्टर नवीन होता. साहू आईचेच नाव लावतो ही माहिती त्याला असिस्टंटने दिली. बराच वेळ चौकशी करून अन शिवीगाळ करून काही साध्य झाले नाही पाहिल्यावर साहूला सोडले, बाकीचे दोघे तिथेच थांबले.

कुठे झाडेच लावा, कुठे खड्डेच खणा, अंग मोडेल अशी कामे! खायला अ‍ॅल्युमिनियमची जुनाट, पोचे गेलेली अस्वच्छ थाळी अन त्यात सकाळी नाश्त्याला एक रोट, दुपारी आमटी नावाचे पाणी अन दोन चपात्या अन एक चिक्की अन त्यानंतर एकदम रात्री एक पुन्हा त्याच थाळीत एखादी उसळ, गूळ आणि जीभेवर सहन न होणारी रोटी!

पंखा, बेड, असल्या गोष्टी रद्दच! उन्हाळा असेल तर रात्रभर अंगातील कुडता काढून हाताने हलवत डास पळवत बसत जागे राहायचे आणि थंडी असेल तर भिंतीला अंग चिकटवून गुडघे पोटाशी घेऊन कुडकुडत जागे राहायचे! पावसाळ्यात गळणारे छत अन माश्या!

दोन, अडीच इंचांची ही धूर काढणारी कांडी क्षणभरासाठी सगळे विसरायला लावण्याची क्षमता बाळगून असते हा शोध साहूला विसाव्या वर्षी लागला म्हणजे नवलच! खरे तर आजवर केव्हाच सिगारेट व विड्या ओढून जुना व्हायला हवा होता तो असल्या वातावरणात! पण त्या नादाला गेलेलाच नव्हता तो. आणि गोपीने त्याला आज हा नवा मंत्र दिला. दिला म्हणजे हेतूपुरस्पर नाही, आपोआप व नकळतपणे!