लष्कराच्या भाकऱ्या(२) : जागरूक वाचक मंच

@ लक्षवेधी

या धाग्यावर अप्रस्तुत होईल पण ब्रिटिश संसदीय परंपरेतल्या “attention calling motion” ला आपल्याकडे मराठीत “लक्षवेधी प्रस्ताव/सूचना” आणि हिंदीत “ध्यानाकर्षण प्रस्ताव” असे उत्तम पर्यायवाची शब्द तयार झाले आहेत, legislature parleys मधे नेहमीच्या वापरात आहेत.

लक्ष्यवेध असा शब्द आहे. (लक्ष्याचा वेध याचा समास)
त्याला ई हा कर्तृवाचक प्रत्यय लागुन लक्ष्यवेधी झाले असेल.
लक्षवेध असा शब्द नसल्याने त्याचे लक्षवेधी होत नसावे. लक्ष वेधणारे/वेधुन घेणारे अशा अर्थाने लक्षवेधक असा समास होऊ शकेल.

लक्ष्याचा वेध याचा समास - षष्ठी प्रत्यय.

हो धनश्री. षष्ठी विभक्ती असल्याने षष्ठी तत्पुरुष समास.

यावरून एक जुना पण या धाग्यावर सूट होणारा 'खासदार अमुक तमुक पाटील यांच्या लक्षवेधी सुनेवर काल विधानसभेत उहापोह करण्यात आला' हा जोक आठवला

वेधक आणि वेधी असे दोन्ही शब्द होऊ शकतात. एकात ण्वुल् आणि एकात णिनि प्रत्यय लागतो. दोन्हीचे अर्थ साधारण सारखेच आहेत.

लक्ष हा शब्द संस्कृतातून जन्मला असला तरी तो संस्कृतात तसाच्या तसा (लक्ष देणे या अर्थाचा) नाही. लक्ष् धातूपासून लक्ष असं नाम तयार होतं का मला माहीत नाही, त्यामुळे पुढे विध् (वेध् ) धातू जोडून त्याला वरीलपैकी कोण्ताही प्रत्यय लावणं कितपत योग्य आहे मला माहीत नाही.

पण मराठीत संस्कृत नसलेल्या नामांना संस्कृत प्रत्यय जोड्ल्याची काही उदाहरणं आहेत. उत्तम उदाहरण म्हण्जे गरजवंत हा शब्द. गरज या फारसीतून आअलेल्या मराठी शब्दाला वतृच् हा संस्कृत प्रत्यय जोड्ला आणि त्याच्या अनेकवचनाचा उपयोग (सं. वान् - वन्तौ - वन्तः) मराठीत एकवचनी केला. जर हा शब्द स्वीकार्य असेल तर लक्षवेधी या शब्दाशी भांडण उकरून काढण्याचं कारण नाही.

नुकतेच निवडणुकांच्या कालावधीत कायप्पावर एक फॉरवर्डेड मेसेज वाचला.
वरती गरजवंत शब्द वाचल्यावर तो आठवला.

ऐनवेळी मोक्याच्या क्षणी एक पक्ष सोडून दुसऱ्या पक्षात जाणाऱ्याला निसटावंत म्हणतात.

https://www.loksatta.com/maharashtra/hirkani-tigress-released-in-sahyadr...

निसर्गमुक्त हा शब्द कधी ऐकला नव्हता. तो वापरही बरोबर वाटत नाही इथे. वाघिणीला निसर्गात सोडून देणे म्हणजे निसर्गमुक्त? अमुक-मुक्त म्हणजे आता अमुक शिल्लक नाही असा अर्थ लावला जातो सहसा.

नैसर्गिक अधिवासात सोडले असे हवे.

निसर्गमुक्त वाघीण ?

व्हेरी फनी

Submitted by फारएण्ड on 7 February, 2026 - 20:44>>> यांच्या मनात येतील तसे शब्द बनवतील हे लोक..

मजेशीर आहे. थिओरेटिकली तत्पुरुष समासात विभक्ती कुठलीही वापरता येते, त्यामुळे निसर्गात मुक्त = निसर्गमुक्त असा सप्तमी तत्पुरुष समास होऊ शकतो. पण तसा शब्द प्रचलित नाही आणि वार्तांकन करताना कमीत कमी संदिग्धता असणे आवश्यक आहे. मला वाटत नाही की बातमीदाराने तत्पुरुष, संदिग्धता यापैकी कुठल्याही मुद्द्याचा विचार केला असेल.

लोकार्पण हा शब्द पण असाच कैच्याकै वाटतो. ओढूनताणून जमवलेला समास आणि आता तो तसाच प्रचलित पण केला जात आहे.

>>> एखादी खाजगी मालमत्ता जनतेला दिली तर तो ठीक राहील >>>

ह्या दृष्टिकोनातून प्राणार्पण शब्द बरोबर आहे असे वाटते.

एका व्याघ्रप्रकल्पातून दुसऱ्या व्याघ्रप्रकल्पात स्थलांतर केले असल्याने खरं तर इथे निसर्गात सोडुन दिले हा केलेला बदल नाहीच. पेंच व्याघ्रपकल्पात सुद्धा निसर्गात सोडुन दिलेले असतात.

अभयारण्य शब्द हल्ली वापरत नाहीत का ? निसर्गमुक्त इंग्रजीवरून मराठी केल्या सारखा वाटतोय. Roaming freely in Nature - सारखं. अभयारण्यात सोडले सोपा आहे.

अभयारण्यात सोडले सोपा आहे…..

+ १

भाषांतर अनेकदा AI नी केलेले असते.

आजच्या सकाळ ला हीच बातमी आहे आणि त्यात पण निसर्गमुक्त असाच शब्दप्रयोग आहे.

अभयारण्यात सोडले सोपा आहे >> +१

अभयारण्य हा शब्द हिंदीत तितकासा प्रचलित नसावा. एआयचा मराठी फीडपण हिंदीवर आधारित असल्याने कृत्रिम भाषांतरात तो शब्द सुचवला जाण्याची शक्यता कमी.

हे बरोबर आहे का चूक?

सार्वजनिक पाहिजे.

सामुदायिक

भिंत आपटा रे कुणी कपळावर.

डबल पोस्ट.

मुळात विशेषण हवेच कशाला? नगरपरिषदेचा बोर्ड आहे तो जनतेकरताच असेल. आणि खाजगी असेल तर जाहीर बोर्ड कशाला लावतील. इतरत्र टॉयलेट्स असतात तेथे कोठे सार्वजनिक वगैरे आवर्जून लिहीतात

टर्मिनल व टर्मिनसचे वरचे वर्णन बरोबर वाटले. परदेशात टर्मिनलचा वापर पाहिला आहे पण तो जनरल स्टेशन्स करता, आणि बहुतांश फेरी ई करता. भारतात रेल्वेच्या बाबतीत "टर्मिनल" शब्दाचा वापर लक्षात नाही.

हडपसर च्या बाबतीत - संदर्भानुसार वापर करतील असे वाटते. दादर च्या मध्य रेल्वेच्या स्टेशनाबद्दल "दादर टीटी" असे उल्लेख ऐकले आहेत. पण ते ही कदाचित जेथे मार्ग संपणारे प्लॅटफॉर्म असतील त्या भागाबद्दल असेल.