शब्दवेध व शब्दरंग (४)

नुकतीच युट्यूबवर डॉ. मानसी केळकर यांची मराठी बोलींविषयी ची मुलाखत ऐकली. लिंक - https://youtu.be/w3LHi7PckH0?si=hYqN0rlaCYvhfRW7

त्यांनी एका प्रकल्पाअंतर्गत महाराष्ट्रातल्या विविध बोलीभाषांचे सर्वेक्षण केले आहे आणि त्याचे तपशील पुढील संकेतस्थळावर सर्वांना उपलब्ध आहेत - https://sdml.ac.in/mr
अतिशय स्तुत्य प्रकल्प आहे. या धाग्यावर नियमित येणाऱ्या सर्वांना ही मुलाखत आणि वेबसाईट नक्कीच आवडेल.

दाती तृण धरणे
ह्या म्हणीचा उगम कसा झाला असावा?

जयस्वी

यशस्वी नेहेमी वाचतो पण आज जयस्वी वाचला.

अर्थ सेम. विजयी. जय मिळवलेला.

शब्दाच्या शेवटी “स्वी” असणारे अन्य शब्द मनस्वी, तपस्वी, तेजस्वी वगैरे चटकन आठवले.

बाहेरख्याली माणसासाठी शिंदळ हा शब्द वाचण्यात आला.

शिंदळकी ऐकले होते. पण हे फार फार जुन्या कथांमध्ये ऐकले आहे.

सूर्याच्या सोळा कळा म्हणजे काय ?

कळा हा कला शब्दाचा अपभ्रंश असू शकतो पण चंद्रासारखा सूर्याचा आकार काही बदलत नाही. एका दिवसात ना सोळा प्रहर असतात ना सोळा तास. म्हणजे प्रत्येक तासाचा / प्रहराचा सूर्य असाही अर्थ नाही होत. मग १६ कळा म्हणजे काय असू शकते?

रोचक. मलाही याचा संदर्भ जाणून घ्यायला आवडेल.

सूर्य = हिरण्यगर्भ
सोन्याचे १६ कस जुन्या साहित्यात आढळतात. (५२ नाही, ते गणित वेगळं). त्याचा काही संबंध आहे का हे बघायला हवं.

"सोळा कळांनी तपे अर्क" - गजाननविजय

'सोळा कळी पूर्ण शशी दाखवू शकेना वस्तूसी | तीव्र आदित्य कळारासी तोही दाखवीना ||' - दासबोध

दासबोधात चंद्राच्या सोळा कळा आहेत पण त्या पौर्णिमेच्या पूर्ण चंद्राच्या. म्हणजे त्यांचा १६ तिथींशी संबंध नसावा. आणि त्याच ओवीत सूर्याच्या कळा आहेतच (फक्त १६ असा उल्लेख नाहीये)

डॉक्टर, त्या तेरा कळांची नावे समजली पण त्या तेरा कळा म्हणजे तरी काय?

सोलह कला

चंद्राच्या सांगता येतील. अमावस्या + १४ तिथी (प्र ते चतुर्दशी) + पौर्णिमा = १६

https://www.aisiakshare.com/node/9114
ह्यातच खाली प्रतिसादात साबण शब्दाची व्युत्पत्ती दिली आहे. तीही वाचनीय आहे.

"दसऱ्याच्या", "दिवाळीच्या" शुभेच्छा मी पण "देतो". पण नुकतंच शब्दांचीच रत्ने नावाचं पान वाचलं. त्यात एक मुद्दा मांडला आहे. इच्छा ही व्यक्त करणाऱ्याची असते. म्हणजे मी शुभ इच्छा व्यक्त करतो तेव्हा ती माझी आहे, दसऱ्याची किंवा दिवाळीची नव्हे. सण हे निमित्त आहे. त्यामुळे "दिवाळीनिमित्त हार्दिक शुभेच्छा" असं म्हणणं जास्त बरोबर आहे.

(माझा अंदाज असा आहे की ही षष्ठी विभक्ती सणाच्या संदर्भात हिंदीतून मराठीत आली असावी. जसं उसकी मदद चं त्याची मदत झालं, तसंच दीवाली की शुभकामनाएँ याचं दिवाळीच्या शुभेच्छा असं झालं असावं.)

अर्थात सवयीने आता "सणाच्या शुभेच्छा" सगळेच "देतात" आणि भाषा ही केवळ समोरच्याला कळली म्हणजे झालं एवढाच मुद्दा असेल तर काही पण म्हणा!

पतंत्य. पण मग दिवाळीचा फराळ, दिवाळीचे फटाके हे सुद्धा चूक का?

काय की! दिवाळीसाठीचे (साजरी करण्यासाठी आणलेले) याचं संक्षिप्त रूप म्हणू शकतो का?

काय की...
खूप दिवसांनी ऐकले...!!

काय की...
Lol खूप दिवसांनी ऐकले...!! +१११

हात किंवा पायाच्या तळव्यात जो लाकडाचा लहानसा कण (काटा नव्हे) जातो त्याला कोकणात तसू म्हणतात. आंब्याच्या पेटीच्या लाकडासारख्या कमी प्रतीच्या लाकडाचे हमखास तसू जाते

चल निघ येथे नको बसू
घर तर माझे तसू तसू

तुझ्या गळा...

त्या गाण्यातल्या तसूचा अर्थ मला कधी लागला नाही