शब्दवेध व शब्दरंग (५)

ॐ अंजनिगर्भ संभूताय रामदूताय नमो नमः
संभूत - च्या पासून जन्मास आलेला.

अनिंद्यदा,

"भूतभावन” हे शिवाचे नाव आहे हे माहीत नव्हते. 

मात्र भूतभावन वाचल्यावर मनभावन आठवले.

सुरवातीला मनभावन असलेला नंतर भूतभावन होत असावा.

>>>>सुरवातीला मनभावन असलेला नंतर भूतभावन होत असावा. Happy
मलाही मनभावनच आठवलेले.
मनभावन के घर जाए गोरी
घूँघट में शरमाए गोरी बंधी रहे ये प्यार की डोरी
हमें ना भुलाना हमें ना भुलाना

.. मनभावन असलेला नंतर भूतभावन होत असावा,,

😀

भूतनाथ = साहब, बीबी और गुलाम ✔

यात आता क्रियापदांचा समावेश केलेला दिसतोय.
उदाः 'वाढणे' असा शब्द शोधला असता आधी 'हा शब्द सापडला नाही' असे दिसत असे. आता अर्थ दिसतोय.
पण सगळी क्रियापदे अद्याप समाविष्ट केलेली नाहीत, काही नेहमीच्या वापरातील क्रियापदे दिसली नाहीत.

दायाद म्हणजे वारशातील हिस्सेदार, वारसा नव्हे. 'दायाद दिली' हा वाक्प्रयोग चुकीचा ठरतो मग. 'दाय दिली' असं हवं किंवा 'महाराष्ट्र या वारशाचा दायाद ठरला/झाला' असं काहीतरी हवं.

दायाद / दाय दिली…

नवीन शब्द.

या “दाय”चा धर्म”दाय” शी काही संबंध असेल काय ?

दायाद / दाय दिली…

नवीन शब्द. >>
मीही याआधी कधीच ऐकला नव्हता.

गैरवाका

आधी कधी न वाचलेला हा शब्द वाचला, अर्थासाठी कोश बघावा लागला.

गैरवाका = खोटी, चुकीची बातमी

इथे मला “वाका” हा उर्दू-हिंदी “वाक़या” चा अपभ्रंश वाटतो आहे. तिकडे वाक़या चा अर्थ = वृत्तांत; हालहवाल, समाचार; ख़बर.

हे “ग़ैर-वाक़या” असावे का ?

मला 'वाका' वाणी - वाक् चेही वाटले. हा शब्द कधीही ऐकलेला नाही. येथे सापडला.
https://m.transliteral.org/dictionary/%E0%A4%97%E0%A5%88%E0%A4%B0%E0%A4%...

वाका' वाणी - वाक् चे ?

असेलही.

इतक्यात संपादक लोक साध्या लेखनात असा एखादा अपरिचित शब्द बेमालूम पेरतात असे निरीक्षण आहे. वरचा “चूष” होता तसाच हा.

तेव्हढाच डोक्याला खुराक व्युत्पत्ती / अर्थ शोधायचा.

मंथर म्हणजे काय?
सखी मंद झाल्या तारका..मधे ऐकला हा शब्द!

मधुरात्र मंथर देखणी
आली तशी गेली सुनी...

इथे ते देखणीचे विशेषण असावे असे वाटते.
खूप देखणी (नितांत सुंदर सारखे.)

मधुरात्रीचे विशेषण असेल तर सावकाश, मंदगतीने जाणारी.

आठवणीतली गाणी वेबसाईटवर मंथर = मंद, हळू चालणारा असा शब्दार्थ दिला आहे.

म्हणजे रामायणातली मंथरा = मंदा

मॅक्डोनेल मधुन:
मन्थर manth-ara a. slow, tardy, indolent; dull, stupid, foolish; bent, curved, crooked, humpbacked; –˚, slow to or in: -m or ˚–, ad. ...

यातील crooked, humpbacked या अर्थावरून ती मन्थरा की मंन्थरा अशी होती म्हणुन मन्थर शब्दाला हे अर्थ मिळाले कुणास ठाऊक.

रामायणा आधी कुणी मन्थर /मन्थरा होते का?

मला मंद, हळू चालणारी हा अर्थ योग्य वाटतोय.

मात्र, दाते शब्दकोशाप्रमाणे, प्रचुर, युक्त... हे योग्य नाही वाटत.
हे शब्दकोश आणि त्यातील अर्थ.. कोण व्हॅलिडेट करते का?
कारण, शब्दांना प्रांताप्रमाणे, मानसिकतेनुसार, संदर्भानुसार..वेगवेगळे अर्थ असू शकतात. त्यामुळे ठामपणे कोणताही एक अर्थ बरोबर आहे, असे म्हणणे अवघड ठरते.
कधीकधी त्यात परस्परविरोधी अर्थही ध्वनीत होऊ शकतात!

कुसुमाग्रजांच्या 'अहि-नकुल' कवितेत
ओतीत विखारी वातावरणी आग
हा वळसे घालित आला मंथर नाग
असं वर्णन आहे.

रामायणातील मंथरेचं नाव तिचं बर्थ सर्टिफिकेटवरचं नाव नसणार - तिला 'मंथरा' म्हणून ओळखत होते या अर्थी ते नाव - जसं श्रीकृष्णाने जिचं कुबड घालवलं तिचं 'कुब्जा' हे 'नाव'.

अच्छा.
मंथर म्हणजे रवीला गुंडाळुन घुसळण्याचा दोर / (मंथरी - दोरी ) असा अर्थही दिला आहे काही शब्दकोशात. वासुकीला गुंडाळुन समुद्र मंथन केले. मंथर नाग - वळसे घालीत आला अशी उपमा आहे का?

मला त्या कवितेपुरता 'संथपणे' वळसे घालत आला असाच अर्थ वाटतो.

त्याचं कारण त्यात मुंगूस सामोरा आल्यावर ते वर्णन पाहता पाहता वेग घेतं. कवीच्या शब्दसामर्थ्याची आणि 'स्टोरीटेलिंग'ची कमाल आहे ती!
रण काय भयानक, लोळे आग जळात!
आदळती,वळती,आवळती क्रोधात,
जणु जिंकायासी गगनाचे स्वामित्व
आषाढघनांशी झुंजे वादळवात!

कविता जरूर वाचा - चित्रदर्शी वर्णनाचा उत्तम नमुना आहे!

'संथपणे' वळसे घालत आला असाच अर्थ वाटतो.>> हो, कविता वाचुन हाच अर्थ योग्य वाटतो.

सुंदर आहे कविता. त्यात आधी वर्णन करुन - 'चालला मृत्युचा मानकरीच महान!'
पुढे - 'घे फणा उभारुन मरणाचा कानोसा.'
ही कलाटणी जबरदस्त आहे.

सुरेख चर्चा !