गणपतीची माटी

माटवी ह्या मूळ शब्दाचा अपभ्रंश माटी! गणपतीच्या आधी
एखाद दोन दिवस माटी बांधायला सुरुवात होते. " माटी बांधल्यास काय ? " हा त्या दोन दिवसात हमखास कानी पडणारा प्रश्न ! आपापल्या आवाठात (म्हणजे वाडी किंवा जवळपासच्या घरांचा समुह) आरतीला गेल्यावर त्या घरची माटी बघणे ( आणि कोकणी स्वभावानुसार तिरकस कमेंट्स देणे) हा कार्यक्रम आधी आणि नंतर आरती (आरत हा कोकणी शब्द) करणे.

हल्ली मुंबईत देखील माटवीचें सामान मिळते पण कोणाच्या घरी माटवी नसते. परंपरा जपण्याचा प्रयत्न अजूनही होतो ह्यात आनंद मानून घ्यायचा.

सिंधुदूर्गातील माटी/माटवी जरा वर रत्नागिरीत आलात की 'मंडपी' होते. काही ठिकाणी माटळी/माटोळीसुद्धा म्हणतात. बाकी सगळं सारखंच.
छान आहे हा लेख.

लेख आवडला

>>>>>> माटीच्या परंपरेमुळे आपसूकच त्यांचं संगोपन, संरक्षण आणि संवर्धनही रानात केलं जातं.
_/\_
सुंदर माहीती

सुंदर माहीती.
फोटो ही असता तर छान झालं असतं.

शर्मिला, लेखाच्या सुरूवातीलाच फोटो आहे.

प्रतिसाद edit केला.

संयोजकांना हा लेख माबो वर प्रकाशित केल्याबद्दल मनःपुर्वक धन्यवाद.
प्रतिसाद देणाऱ्या सर्वांचे ही आभार.
सिंधुदूर्गातील माटी/माटवी जरा वर रत्नागिरीत आलात की 'मंडपी' होते. काही ठिकाणी माटळी/माटोळीसुद्धा म्हणतात >> अगदी अगदी , प्रदेशानुसार थोडा फरक पडतो उच्चारात.
भ्रमर फोटो अगदी सुंदर आलाय. आमच्याकडे फार वस्तू नाही बांधल्या आहेत, तुमची माटी मस्त दिसते आहे हिरवीगार.
आरतीला आरत म्हणणे अगदीच पटलं. एखाद्या मुलीचं नाव आरती असेल तर तिला ही आरत च केलं जातं.
बाकी कोकणी रिमार्क वगैरे ही अगदी परफेक्ट.
बाकी आणखी ही कोणी माटी बांधत असतील तर इथे फोटो दाखवा, छान कलेक्शन होईल.

मला हा प्रकार माहीत नव्हता. हा लेख वाचल्यावर गावच्या गणपतीच्या फोटोंमध्ये आधी मांडवी बघायला लागलो.

हे दोन मालवणहून आलेत. मावसबहिणीच्या आणि मावशीच्या घरचे गणपती.

भरत छान फोटो.

माटी प्रकार माहीत नव्हता, नवीन माहिती 👍

फोटोंमुळे नीट समजले. पण लेख मनीमोहोर यांचा आणि प्रकाशित करणारे “संयोजक” हे का ते नाही समजले

मलाही माटी/मंडपी माहिती नव्हती. अर्थात आमच्या घरी गणपती नसायचा. मी लहानपणी गणपतीसाठी आजोळी जायचे. पण ते बहुधा चतुर्थीच्या दुसऱ्या दिवशीपासून. त्यामुळे सजावट आधीच झालेली असायची.
लेख छान झाला आहे.

गोव्याकडे गेले की माटोळी म्हणतात

अनिंद्य, संयोजकांनी तो लेख मायबोली गणेशोत्सवासाठी खास लिहवून घेतला आहे ; त्यामुळे संयोजकांनीच प्रकाशित केला आहे.

छान लेख. मला हे माटी प्रकरण सातवीत असताना समजले जेव्हा मी पहिल्यांदा गणपतीला गावी गेलो. त्यावेळी आमच्या चाळीमध्ये जे पंधरा-सोळा घरगुती गणपती असायचे त्यांच्यात फक्त एकाच्याच घरी माटी बांधली जायची. त्यामुळे पाहिली असली तरी ते त्यांचे डेकोरेशन वाटायचे. गावाला गेल्यावर समजले की ती एक परंपरेचा भाग म्हणून कॉमन आहे.
गावी मामाच्या गणपतीला अजूनही दरवर्षी इतर मखर मॉडर्न प्रकारचे असले तरी परंपरा म्हणून वर माटी असतेच. वर भ्रमर यांची जशी भरगच्च आहे. तितकी मात्र नसते.

या लेखामुळे त्यात काय काय असते, ते का असते, त्याचे फायदे आणि एकूणच माटी बांधायची प्रथा का सुरू झाली असावी वगैरे बरीच माहिती मिळाली. ममोताईचे लेख यामुळेच माझ्यासारख्या शहरातील कोकणी लोकांना जास्त भावतात.

आमच्याकडे माटवी नाहि माटोळी म्हणतात. माटवी सुद्धा काहि ठिकाणी आच्या भागात म्हणतात.

आता बहुतेक गणपतीच्या मातीवर लिहिलंय; पण टायपिंग करताना चुकून माती ऐवजी माटी लिहिलं गेलंय," असा विचार नका करू..... .... असंच वाटलं होते.
छान लेख.
माटवी ऐकले होते. आजी ' आरत ' म्हणायची

काही दिवसांपूर्वीच एका गृपवर माटोळी या भूषण भावे यांनी संपादित केलेल्या पुस्तकाची माहिती मिळाली
कोकणी भाषेतील छान पुस्तक आहे
त्यात या परंपरेविषयी तसेच माटीमध्ये असणा-या फुलं, फळं याविषयी सुंदर माहिती आहे .
ठाणे, रायगड भागात पूर्ण छताला सजावट करत नाही पण गणपतीच्या वर असोला नारळ आणि दोन तीन रानटी फळं बांधली जातात
आताशा छताला शक्य नसेल तर एखादी चुक मारुन तरी ही फळं टांगली जातात

सर्वांना धन्यवाद..
भरत छान फोटो दोन्ही.
सावित्रीच्या लेकी छान माहिती.
संयोजकांनी तो लेख मायबोली गणेशोत्सवासाठी खास लिहवून घेतला आहे ; त्यामुळे संयोजकांनीच प्रकाशित केला आहे. >> बरोबर ..
माटी हा एक सजावटीचा वेगळा आणि अनिवार्य भाग आहे हे माहित नसल्यामुळे तो एक सजावटीचाच भाग आहे अशी समजून झाल्याने माटी कोकणातल्या ही सर्व लोकांना माहीत नसावी. बाकी नॉन कोकणा वासियांना तर त्याबद्दल माहिती असण्याची शक्यता कमीच. असो. त्यामुळे त्यावर लिहिलं हे बरं झालं असं वाटतंय. आता लिखित स्वरूपात कायम राहिल.
आणखी कोणाकडे असतील फोटो तर इथे अवश्य दाखवा.

...

पूर्वी असोला नारळ आणि क वरुन काहीतरी नाव असलेली फळे, जी आणतो तेव्हा हिरवी असतात आणि मग लाल-नारिंगी रंग चढतो, बारीक पेअर च्या आकाराची असतात पण गोल असतात. आणि घड लागल्यासारखी बारीक बारीक अशीच लाल-गुलाबी होणारी दुसरी एक फळं आजोबा हमखास गणपतीच्या आराशीत लावायचे. कोकणची आठवण म्हणूनच असावी. दोन्ही खायची नसतात. रानटी फळेच असतात. तेव्हा ठाण्याला जांभळी नाक्याच्या बाजारात ही मिळत असत.
ती फळं + कृष्ण कमळ, केवडा. मग त्या केवड्याचं एक बारिक गाठ मारुन आत्या फुल करुन ते गणपतीच्या सोंडेत किंवा मुकुटासारखं करुन शिरपेचात खोवत असे.

अमित , कवंडळ का? वर लेखात आहे ते नाव.

कवंडळ (शास्त्रीय नाव: Trichosanthes tricuspidata किंवा Trichosanthes bracteata) ही प्रामुख्याने महाराष्ट्र, कोकण आणि गोवा परिसरातील जंगलात आढळणारी एक रानवेल आहे। इंग्रजीत तिला 'रेड बॉल स्नेक गॉर्ड' (Redball Snake Gourd) किंवा 'बिटर स्नेक गॉर्ड' म्हणतात।
फळे: ऑगस्ट ते सप्टेंबर दरम्यान या वेलीवर चेंडूएवढी मोठी, ठसठशीत लाल रंगाची फळे येतात। पिकल्यावर त्यांच्यावर केशरी रेषा असतात।

कोकण आणि गोव्यात गणेशोत्सवादरम्यान गौरी-गणपतीच्या मांडवात (माटोळीत) लावली जाणारी ही एक महत्त्वाची वनस्पती आहे।गणपतीच्या आसनाभोवती किंवा मखर सजावटीमध्ये कवंडळांचे घोस बांधण्याची पारंपरिक प्रथा आहे।
विषारी फळे: ही फळे कडू आणि विषारी असल्यामुळे खाण्यासाठी वापरली जात नाहीत।

लगेच ए आय ला विचारलं

कवंडळं बरोबर! तुमच्या, भ्रमरच्या आणि ममोंच्या फोटोत आहेत.
तुमच्या फोटोत हिरवी पण आहेत आणि रंग बदललेली पण आहेत.

ती लाल नारिंगी गोल फळं म्हणजे कवंडळ आणि बारीक लाल केसरी फळांचा घोस असतो त्या कंगण्या. आमच्याकडे बाकी काही मिळालं नाही तरी हे दोन नक्की बांधतात.

नेहमीप्रमाणेच सुंदर माहितीपूर्ण लेख.
आमच्याकडे सातारा भागात माटवी / माटी/ माटोळी हा प्रकार नसतो. पण देवघराच्या वर माटोळी सारखीच लाकडी मंडपी असते. नवरात्रीत देवापुढे घट बसतात तेव्हा त्याला फुलांच्या माळा, कडकणी बांधतात.
गणपती बसतात तेव्हा गणपतीच्या वर कापडी छत बांधले जाते.
इथे मुंबईत जेव्हा फुलं पत्री आणायला जातो तेव्हा मात्र मी आवर्जून मालकांगोणी (ज्योतिष्मती) आणि कवंडळ आणतो आणि त्याची सजावट करतो.

अरे! मस्त! घरी गणपती दीड -दिवसाचा असल्याने गणपती गेल्यावर मखरात ती उकलायची/ रंग बदलायची ते आणि त्यांचा काहीसा उग्र रानटी वास ही नाकात जाणवला.

बरोबर, कवंडळंच ती ..
मग त्या केवड्याचं एक बारिक गाठ मारुन आत्या फुल करुन ते गणपतीच्या सोंडेत किंवा मुकुटासारखं करुन शिरपेचात खोवत असे. Happy >> आम्ही ही ही करायचो आमच्या लहानपणी. हल्ली केवडा एवढा दिसत नाही.
ऋतुराज मस्त फोटो...

मस्त लेख हेमाताई!
माझ्या कानात कोकणातल्या आरत्या वाजायला लागल्या.

ह्या माटी/ माटवीचा मागे इन्नाने उल्लेख केला होता.

कवंडळं माहिती नाही, आम्ही कांगण्या आणतो बऱ्याचदा.
खूप छान वाटतात त्या फुटलेल्या हिरव्या केशरी बिया.

खूपच मस्त लेख. ममोताई. नवीन माहिती समजली.

कवंडळ माहिती आहे. इकडे विदर्भात इंद्रफळ म्हणतात. आम्ही दिवाळीच्या आराशीत वापरतो