आजकाल चित्रपटसंगीताचा दर्जा घसरत चालला आहे का?

ऋन्म्या, संगीताचा दर्जा घसरलेला आहे हे मान्यच आहे. पण चांगले संगीतकार, गीतकार नसतील तर अजून काय होणार. पुर्वीच्या काळासारखं वादकांचा मेळा जमवून एखादी छान चाल बांधण्यापेक्षा पॉप किंवा रॉकच्या धर्तीवर सिंफोनायजर वर चाल बांधायची आणि मारायची प्रेक्षकांच्या माथी. बरे तीला बाजारात मागणी सुध्दा आहे. मग ऐका लुंगी डांस आणि चार बोटल व्होडका.

ऋ, सहमत थोडेफार.

हल्लीच्या गाण्यात मेलडी अजिबात नसते हे आहेच पण तरीही थोडाकाळ सुश्राव्य वाटतील अशी गाणी आजही बनतात. प्रॉब्लेम हा होतो की तो थोडाकाळ संपला की ती गाणी ऐकावीशी वाटत नाही. आधीची क्रेझ नाहीशी होते.

हे का होते माहिती नाही पण माझे असे निरीक्षण आहे की जुन्या चित्रपटांमध्ये गाणी आणि गाण्यांतले प्रसंग यांचे कनेक्शन असायचे. बहुतेक गाण्यात चित्रपटातली पात्रे ती गाणी गात असायची. अमुक प्रसंग, अमुक गाणे हे रिलेट करता यायचे, त्यामुळं ती गाणी डोक्यात फिट्ट बसायची. म्हणजे दोस्त दोस्त न रहा हे गाणे आठवले कि तो सगळा प्रसंग नजरेसमोर येतो आणि आपण नकळत गाणे गुणगुणायला लागतो. हल्ली बहुतेक गाणी बॅकग्राउंडला असतात आणि पडद्यावर काहीतरी भलतेच सुरु असते. क्वीनमधली सगळी गाणी सुरेख आहेत, मला आवडलेली, आताही आवडतात. पण जेव्हा ती गाणी आता ऐकते तेव्हा काहीच रिलेट करता येत नाही. मुळात कुठले गाणे कधी होते हेही आठवत नाही, अपवाद हंगामा हो गया सोडून, आणि हंगामा त्या प्रसंगाशी रिलेट करता येते म्हणून आठवत राहते. मी गेल्या 6 7 वर्षात पाहिलेल्या चित्रपटातली गाणी, गाणी म्हणून आठवतात पण अमुक तमुक चित्रपटात हे गाणे आहे आणि ते अमुक तमुक ह्या वेळेत आहे हे मला अजिबात सांगता येत नाही. तसे कुठलेही समीकरण डोक्यात फिट्ट झालेले नसतेच मुळात.

आताही बरी गाणी बनतात पण चायनिस माल जसा यूज आणि थ्रो तसेच गाण्यांचे झालेय.

आताही बरी गाणी बनतात पण चायनिस माल जसा यूज आणि थ्रो तसेच गाण्यांचे झालेय.>>>>+१ साधना सही बात!

मला हा लेख आणि प्रतिक्रिया वाचून असे वाटले कि तरुण पिढी, तिशीच्या पार गेली कि प्रत्येक पिढीचे हेच मत होते.

वरती जी गाणी चांगली म्हणून लिहिली आहेत, ती पण माझ्या पिढीला नावडलीच होती आणि माझ्या पिढीला जी गाणी प्रिय होती.. त्याला लोक इवळ म्हणताहेत..

काळ बदलतो आहे, एवढेच.

मला बदललेल्या संगीताबद्दल किंवा लोकांच्या बदललेल्या आवडीबद्दल नाही तर घसरलेल्या दर्ज्याबद्दल बोलायचे आहे.>>>>>> दर्जेदार कलाकार रहिलेच नाहीत तर दर्जेदार निर्मीती कशी होईल???

चित्रपटगृहाच्या बाहेर पडल्या पडल्या गाणी विसरली जातात. एक दिवससुद्धा गुणगुणता येत नाहीत

पण ते मूळातच चित्रपटसंगीत नाहीये. चित्रपट संगीत म्हणजे कथेच्या अनुषंगाने येणारे, चित्रपटातील कॅरेक्टरना घेऊन गुंफलेले, त्या प्रसंगातील भावना दर्शवणारे.. आणि म्हणून त्यातले संगीत भिडते. ते तसे होत नाहीये.>>>>> गेल्या अनेक वर्षात मला आवडलेले आणि लक्षात राहिलेले गाणे म्हणजे तलाश चित्रपटातील मुस्काने झुटी हैं (https://www.youtube.com/watch?v=pcwKeyPNgbk) ह्यात तुम्ही म्हणत आहात ते सगळे आले आहे. पण तलाश चित्रपटातील इतर गाणी मात्र माझ्या लक्षात नाहीत

आणि अजून एक मोठा फरक म्हणजे पूर्वीच्या गाण्यात गायक गात असताना वाद्यमेळ कमी असायचा, दोन अंतऱ्यांच्या मध्ये, गाण्याच्या सुरवातीला वगैरे जागी वादक आपली करामत दाखवायचे. तेव्हाचे गाणारे लता, आशा, रफी वगैरे लोक, यांच्या आवाजातच इतका गोडवा होता की अतिशय कमी वाद्यमेळातले गाणेही गोड वाटायचे. आवाजामुळे किती फरक पडतो हे माहित करून घ्यायचे तर मूळ गाण्याचे नंतर केलेले कव्हर वर्शन ऐकायचे. कधीकधी तर अजिबात ऐकवत नाही.

आता गायक गात असताना वाद्यांचा इतका गोंधळ सुरु असतो की गायक काय गातोय हे मोबाईल वर लिरिक्स वाचून कळते. आणि गळ्यात गोडवा असलेले गायक आता फार कमी उरलेत, त्यामुळे वाद्यमेळ नसेल तर सगळेच पितळ उघडे पडेल अशी परिस्थिती. तीच कथा गीताची. ए आर रहमानसारख्याच्या गाण्यातली वाक्ये सगळी एकमेकांत घुसलेली असतात. त्यांना थंड डोक्याने सोडवून अर्थ शोधावा लागतो.

एखादे गाणे कॅसेटवर कितीवेळा ऐकायचो ते आठवा आणि आता online किंवा FM वर कितीवेळा ऐकतो ते आठवा..... कॅसेटवर ऐकलेली टुक्कार गाणी पण अजुन मधल्या म्युझिकपीससकट पाठ आहेत आणि आजजरी ती लागली तरी केवळ ती पाठ असल्यामुळे गुणगुणता येतात आणि उगाच आपली आपली वाटतात
आजकाल ज्या प्रमाणात स्टोरेज कपॅसिटी वाढलीय त्याप्रमाणात गाण्यांची लाइफ नाही वाढली.... बहुतेक गरजेपेक्षा जास्त मिळाले की किंमत रहात नाही तसेच काहीसे!

पण ते मूळातच चित्रपटसंगीत नाहीये. चित्रपट संगीत म्हणजे कथेच्या अनुषंगाने येणारे, चित्रपटातील कॅरेक्टरना घेऊन गुंफलेले, त्या प्रसंगातील भावना दर्शवणारे.. आणि म्हणून त्यातले संगीत भिडते. ते तसे होत नाहीये. >>>>>>>>>

हेच मुळात राहिलेले नाही आता. आशा, लता यांच्या जुन्या मुलाखतीत ऐकलंय कि कोणावर गाणे चित्रित होणार हे माहित करून घेऊन त्या गायच्या. हल्लीच शिल्पा रावची मुलाखत वाचली त्यात ती म्हणत होती की गाणे रेकॉर्ड केले तरी आपलेच गाणे चित्रपटात घेतले जाईल याची काहीही खात्री नसते. अशा वेळी गाणे हे केवळ गाणे राहते. त्याचे चित्रपतसंगीत बनत नाही.

संंगीताचा दर्जा घसरलेला आहे म्हणण्या पेक्षा गाण्याचे शब्द (lyrics ) यांचा दर्जा घसरलेला आहे असे बोलल्यास योग्य वाटेल.

तेच तर ना मित्रा..... तेंव्हा सप्लाय कमी होता..... एक गाणे मनात रेंगाळायला, मुरायला वेळ मिळायचा!
आत्तासारखा भडीमार नव्हता!

काळ बदलतो आहे त्याच बरोबर रुची आणि दर्जा बदलतो आहे.
पूर्वी कमी चित्रपट बनत, कमी स्पर्धा, कमी गायक. गाणी जी बनवली जायची ती पुन्हा पुन्हा ऐकली जात. त्यामुळे ती दिर्घकाळ स्मरणात रहायची.
आताच्या काळातही चांगली गाणी बनत आहेत्, उलट आता तर स्पर्धा पार जीवघेणी झाली आहे आणि त्यात अनेक नवे नवे गीतकार, संगितकार, गायक असल्याने तु सरस की मी सरस अशी चुरस सुरु आहे, यात श्रवणभक्तांवरही विविध गाण्यांचा भडीमार होत असल्याने हे ऐकू का ते ऐकू होतय. अनेकविध गाणी उपलब्ध असल्याने एखाद गाणं दिर्घकाळ स्मरणात राहिल इतका त्याचा आस्वाद घेतला जात नाही आजकाल, कारण रांगेत पुढे लगेच दुसरं गाणं हजर असतं. त्याहूनही करियर ची एक नवी संधी म्हणून काही अवलिया लोक रिमिक्स नावाचा प्रकार करून मुळ गाण्यात अधिक ठेके आणि ताल भरून ते गाणं अधिकच (अ)श्रवणीय करून टाकतात, त्यामुळे ऐकणार्‍यांची अधिक दमछाक होते.

आम्ही लहान होतो तेव्हा आम्हाला आमचे वडिल जे ऐकतील तेच कानावर पडायचं.. उदा. शम्मी, रफी, वसंतराव देशपांडे इ. पण आता टिव्ही असतो, बाहेर डिजे किंवा डॉल्बी कोकलत असतो, हातात मोबाईल, त्यातली म्युझिक अ‍ॅप्स, शिवाय म्युझिक चॅनल्स, दर आठवड्याला रिलिज होणारे नवे सिनेमे. त्यांची त्या अगोदरच रिलिज होऊन साईट वर अपलोड केली जाणारी गाणी. इ. उपलब्ध साहित्याची संख्या अमाप असल्याने नक्की कोणतं गाणं श्रवणीय आहे किंवा नाही हे ठरवणं अतिशय अवघड आहे.

वर साती आणि साधना या दोघिंच्याही पोस्टी १००% पटतात.
दर्जा ही एक स्टेट ऑफ माईंड आहे.

आताच्या युगात चांगलं संगित बनत नाही, किंवा दर्जा घसरत चालला आहे असं विधान हे फार मोठं विधान ठरेल, कारण संगित ही कला आहे आणि कला कधीही वाईट, चांगली, हलक्या किंवा जड दर्जाची नसते असं माझं वैयक्तिक मत आहे.
मला हनी सिंग आवडत नाही, पण आज ब्लू है पानी पानी हे गाणं आवडतं, कुणाला आवडत नसेल तर लगेच ते गाणं दर्जाहिन होत नाही. आवड् ही व्यक्ती सापेक्ष आहे.
त्यामुळे प्रत्येक काळात प्रत्येक कलाकार दर्जेदार कलाकृती सादर करण्यासाठी धडपडतो. अगदी नावडती चाल, गीत, चित्रपट बनला असला तरिही त्यात मेहनत ही असतेच. त्यामुळे हे संगित वाईट ते चांगलं असं निदान मी तरी म्हणू शकत नाही.

"आजकाल चित्रपटसंगीताचा दर्जा घसरत चालला आहे" असे मी १९८५ पासून ऐकत आहे.

१९४० ते १९७० हा काळ भारतीय चित्रपट संगीताचा सुवर्णकाळ असे चित्रपट संगीताचे अभ्यासक मानतात. एकाहून एक सरस गीतकार संगीतकार व गायक या काळात उदयास आले. किंबहुना बरेचसे चित्रपट तर केवळ गाण्यांमुळे चालत. संगीत हा चित्रपटांचा आत्मा होता (शंकर जयकिशन हे त्याकाळात सर्वाधिक मानधन घेणारे व लोकप्रियतेचे अत्युच्च शिखर गाठलेले संगीतकार होते. १९६५ च्या दरम्यान एका चित्रपटासाठी त्यांनी तब्बल दहा लाख रुपये मानधन घेतल्याची नोंद आहे. आजच्या काळात ती रक्कम किती होईल ते पहा.)

शंकर-जयकिशन, नौशाद, मदन मोहन, सलील चौधरी, रवी, खय्याम, एस डी बर्मन हे संगीतकार. शैलेन्द्र, हसरत जयपुरी, मजरूह सुलतानपुरी, साहीर लुधियानवी, शकील बदायुनी, इंदीवर, राजेंद्र कृष्ण हे गीतकार. आणि अर्थात लता मंगेशकर, आशा भोसले, सुमन कल्याणपूर, मुकेश, मोहम्मद रफी, किशोरकुमार, मन्ना डे, महेंद्र कपूर हे गायक. हे सगळे दिग्गज त्या काळात होऊन गेले. (अर्थात हि सगळी मला आता जेवढी आठवली ती नावे. यात काही मान्यवर राहूनही गेले असतील). संगीतासाठी हे लोक महिनोन्महिने मेहनत करत. (राज कपूरच्या "आवारा" मधल्या "घर आया मेरा परदेसी" या गाण्याचे केवळ रेकॉर्डिंगच अखंड चोवीस तास सुरु होते. त्याची खूप रंजक गोष्ट मध्यंतरी वाचायला मिळाली होती). पण शैलेंद्र, जयकिशन आणि पुढे रफी व मुकेश यांच्या अकाली झालेल्या मृत्यूमुळे हा कालखंड संपला. (या सगळ्या मान्यवरांचे एकेरी उल्लेख करणे कदाचित अनेकांना खटकेल. पण केवळ संदर्भासाठी म्हणून फक्त नावांचा उल्लेख केला आहे). पण आज पन्नास-साठ वर्षानंतरही त्याकाळात निर्माण झालेली अनेक गाणी ऐकली जात आहेत यातच खूप काही आले.

नंतरच्या काळात या मुशीतून तयार झालेल्या संगीतकारांनी हि परंपरा पुढे सुरु ठेवली. लक्ष्मीकांत-प्यारेलाल, कल्याणजी आनंदजी, आरडी बर्मन, गुलजार, आनंद बक्षी, सुरेश वाडकर, येसुदास, अनुराधा पौडवाल इत्यादी नावे उदयास आली.

पण नंतरच्या काळात संगीत बदलले. कारण काळच बदलला. लोकांची अभिरुची बदलली. माना डोलायला लावणारे संगीत मागे पडले. अंग आणि कंबर हलवायला लावणाऱ्या संगीताने कुरघोडी केली. १९९० नंतर आलेल्या रोजा ने पुन्हा चित्रपट संगीताने बाळसे धरले. ए.आर. रहमान छा गये. सर्वात लोकप्रिय संगीतकार झाले. पण तरीही सुवर्णकाळाइतकी सर नंतर कधीच आली नाही. डिजिटलच्या प्रमाणापेक्षा जास्त झालेल्या शिरकावामुळे संगीताचा आत्मा लुप्त होत चाललाय (अर्थात हे माझे वैयक्तिक मत).

याचा अर्थ आजकालचे गायक संगीतकार मेहनत घेत नाहीत असे मुळीच नाही. अनेक गाणी आजकाल सुद्धा खूप चांगली येत आहेत. पण प्रमाण कमी आहे. पाच वर्षे, दहा वर्षे टिकणारी गाणी निर्माण होतात का हा प्रश्न आहे. पन्नास वर्षे टिकणारी गाणी निर्माण करण्याविषयी तर कोणी विचारही करत नसेल. चुभूदेघे.

अगदी बरोबर दक्षिणा!

अतुल पाटिल छान पोस्ट. क्विक चा जमाना आहे, त्यामुळे क्विक गीत, क्विक संगित, क्विक्ली ऐका आणि क्विकली विसरून जा...

शेवट च्या ३ ओळी वाचून तर अगदी अगदी झालं.
अर्थात आज आपण जी लता रफी ची ४० - ५० च्या दशकातली गाणी ऐकतो तेव्हा त्या संगितकारांना किंवा गायकांना तरी कुठं माहित होतं की ही गाणी अगदी ६० वर्षा नंतर सुद्धा तितक्याच आवडीने ऐकली जातील? त्यांनी आपलं तन मन धन ओतून लोकांना अवीट गोडीची गाणी देऊन त्यांचं आयुष्य समृद्ध केलं आणि स्वतःच्या आयुष्या चं सार्थक. आता लोक नाव, पैसा आणि प्रसिद्धीलोलुप असल्याने जितका पैसा तसा दर्जा असं गणित झाल्याचं ही दिसून येतं. त्यामुळे ही कमी काळ स्मरणात राहणारी गाणी येत आहेत.

रफि साहेबांनी बहुधा राकेश रोशन च्या पहिल्या (त्याने दिग्दर्शन केलेल्या) चित्रपटासाठी १ रुपया इतकंच मानधन घेतलं होतं. तपशील चुकले असतील, पण पुर्वी कलेला एक आदर होता आज लोक पैसे मिळवण्याचं एक साधन म्हणून त्याकडे पाहतात याचं शल्य आहे. तरिही काही उत्तम गायक, आणि संगित कार ही कला जिवंत ठेवतील याची आशा पण वाटते आहे एकिकडे.

रात सर्द सर्द है, चांद जर्द जर्द है
मेरे दिल में प्यार का हल्का हलका दर्द है.... (जाली नोट)

आणि

साथी ना कोई मंझिल दिया है न कोई साहिल
चला मुझे लेकर ऐ दिल अकेला कहा (बम्बई का बाबू)

ही दोन गाणी मी माझ्या उभ्या हयातील पहिल्यांदा जेव्हा ऐकली तेव्हाच मी मन्त्रमुग्ध होऊन गेले. लगेच आपल्या साठ्यात ही गाणी वाढ वून घेतली.

तुम्ही ऐकली नसतील तर नक्की ऐका... कदाचित आव्ड्तील

माझ्या लहानपणी काय एकेक चित्रपट असायचे.
हवस का पुजारी, रेश्मा की जवानी, लुट गयी जवानी , रात की रानी. आताच्या सिनेमात दम नसतो.

माझी टीनेज वर्षं हिंदी चित्रपटसंगीताची आणि संगीताची सगळ्यात वाईट्ट वर्षं होती.

ही गाणी ऐका.
तोफा तोफा तोफा लाया लाया लाया
झ झ झ झोपडी में च च च चारपाई मानुस बिना रोती पडी

अ‍ॅक्सिडेंट हो गया रब्बा रब्बा
दे दे प्यार दे
ओ मीना आ गया तेरा दीवाना

यातली बहुतेक गाणी आशा आणि किशोरनी गायलीत. म्हणजे बाकीचे गायक काय दर्जाची गाणी म्हणत असतील कल्पना करा..

तर हा काळ हिंदी चित्रपटसंगीत रसातळाला गेल्याचा काळ असं खात्रीने म्हणू शकतो. त्यानंतर अगदी नदीम श्रवण, जतिन ललितचे, रामलक्ष्मण यांची बोटं धरून का होईना हिंदी चित्रपटसंगीत हळू हळू वर आलं.

सध्याच्या हिंदी चित्रपटसंगीत , त्या काळच्या संगीतापेक्षा नक्कीच खूपच चांगलं आहे. त्याबद्दल माझी तक्रार एवढीच आहे की अनेकदा शब्दच कळत नाही आणि शब्दाशिवायचं संगीत काही माझ्या मेंदूपर्यंत पोचत नाही.

मराठी चित्रपटसंगीताचा ग्राफ या काळात उताराचाच पण जरा कमी तीव्रतेच्या उताराचा होता. तो नव्वदीत रसातळाला गेला असणार. अजिबात काही आठवत नाहीए, त्या काळातलं.

दक्षिणा धन्यवाद

>> ही दोन गाणी मी माझ्या उभ्या हयातील पहिल्यांदा जेव्हा ऐकली तेव्हाच मी मन्त्रमुग्ध होऊन गेले.

तुम्ही रफी साहेबांचा आवाज कधी थीएटरमध्ये ऐकला आहात का? दोनचार वर्षांपूर्वी "हम दोनो" कलर मध्ये रिलीज झाला होता तेंव्हा मला ती संधी मिळाली. रफी साहेबांचा आवाज थीएटरमध्ये ऐकणे म्हणजे "भारावून जाणे" म्हणजे काय याचा अनुभव आहे. तो अनुभव केवळ अप्रतिम.

>> क्विक चा जमाना आहे, त्यामुळे क्विक गीत, क्विक संगित, क्विक्ली ऐका आणि क्विकली विसरून जा...

हो, फास्टफूड चा काळ आहे.

>> आता लोक नाव, पैसा आणि प्रसिद्धीलोलुप असल्याने जितका पैसा तसा दर्जा असं गणित झाल्याचं ही दिसून येतं.

अगदी बरोबर. व्यावसायिकरण झाल्याचा परिणाम. बाकी काही नाही. लक्ष्मीकांत-प्यारलेला यांच्या काळातच हि सुरवात झाली होती. एका मुलाखतीत लक्ष्मीकांत म्हणाले होते "आजकाल निर्माते येतात आणि म्हणतात, लक्ष्मीजी कुछ भी करो लेकीन गाना पापुलर होना चाहीये बस्स"

म्हणजे काय, तर शेवटी रसिकच चित्रपट संगीताचा दर्जा ठरवतात

Message for run mesh. Raees trailer is very good.

भरत,
मस्त लिहिलंत.
'तोफा तोफा तोफा...'
वाचूनच हसायला येतंय!

आणि ते एक ' तातैया तातैया हो हो हो हो'

हो आणी असले तद्दन गल्लाभरु संगीत असलेले चित्रपट आम्ही गर्दीत तिकीट काढुन पाहीलेत.:अरेरे: या बरोबर पाताल भैरवी जादूचा म्हणून पहायला गेलो आणी पचका झाला. माझा मामेभाऊ मला आणी मामेबहिणीला पडोसन पहा म्हणत होता , तर त्याला आम्ही जबरदस्तीने मकसद सिनेमा पहायला नेला, त्याने आम्हा दोघीना बदडायचे बाकी ठेवले होते. कारण आम्ही दोघी एका वयाच्या तर भाऊ आमच्यापेक्षा १० वर्षाने मोठा होता.

हे असं अमुक काळात वाईट अमुक काळात चांगलं असं नाही वाटत मला तरी. हा 60 चा काळ गोल्डन आहे हे मान्य पण त्या तोडीची गीतं आजही येतात.
आपण एका साच्यात अडकून राहिल्याने बऱ्याचदा नव्याशी जुळवून घ्यायला जे श्रम हवेत ते घेत नाही इतकंच.
एक दुसरी टेक्निकल गोष्ट मला जाणवते ती संगीत पद्धतीत बदललेल्या गोष्टींची. प्रत्यक्ष कॉन्सर्ट किंवा लाईव्ह गाणी ऐकताना काहीवेळा चक्क डोळ्यांत पाणी येतं मात्र तीच गाणी चकचकीत करून समोर ठाकतात तेव्हा त्यात काहीतरी हरवलेलं जाणवतं. उदाहरण हवंच असेल तर कोक स्टुडिओची गाणी ज्यात प्रत्यक्ष संगीत, गायकी सगळ्याचा एकत्र मिलाफ असतो याउलट नव्या पद्धतीत संगीत वेगळे रेकॉर्ड केले जाते गाणे वेगळे. अर्थात हा चवीचा प्रश्न असावा. टेस्ट आपापली!