सोप्या पद्धतीने मराठीत लेखन (भाग २ - युबंटू लाईव्ह सीडी)

Submitted by shantanuo on 28 November, 2014 - 08:41

माझा "सोप्या पद्धतीने मराठीत लेखन" हा लेख ज्यांनी वाचला असेल त्यांना मराठीत स्पेल चेक, अ‍ॅटो करेक्ट वगैरे कसे वापरायचे ते लक्षात आलेच असेल.

http://www.maayboli.com/node/39752

पण त्यासाठी कितीतरी सॉफ्ट्वेअर टाकावी लागतात. कॉन्फ्युगरेशन शिकावे लागते. हाताशी विंडोजची सिडी असावी लागते. विंडोजमध्ये मराठीत टाईप करायचे असेल तर किती सव्य / अपसव्य करावे लागतात ते इथे पहा.

http://www.google.co.in/intl/mr/inputtools/windows/windowsxp.html

हे सर्व वापरून नवीन माणूस मराठीत टाईप करायला लागेपर्यंत थकून जातो. त्याचा इंटरेस्ट संपतो. हे सर्व टाळण्यासाठी मी युबंटूमध्ये आवश्यक ती सर्व सॉफ्ट्वेअर आधीच इन्स्टॉल करून एकच एक पॅकेज बनविले आहे.

खाली दिलेल्या लिंकवरून युबंटूची आव्रुत्ती डाऊनलोड करून त्याची सीडी बनवा. ही सीडी आपल्या कॉम्प्युटरमध्ये टाकून तो सुरू करा. आता युबंटू सुरू होईल आणि सर्व मराठी आयुधे आपोआप उपलब्ध होतील. काम झाले की ही सिडी काढून टाका व कॉम्प्यूटर परत चालू करा. आपली आधीची विंडोजची प्रणाली सहीसलामत परत मिळेल.

64 bit:
gamabhana.s3.amazonaws.com/ubuntu-14.10-desktop-customised-amd64.iso

32 bit:
gamabhana.s3.amazonaws.com/ubuntu-14.10-desktop-customised-i386.iso

३२ की ६४ बिटची व्हर्जन टाकावी असा प्रश्न असेल तर सरळ वर दिलेली ३२ बिटची व्हर्जन ट्राय करा. या लाईव्ह सिडीमुळे आपल्या सध्याच्या प्रणालीला कसलाही धक्का न लावता युबंटू आणि मराठी स्पेल चेक असे दोन्ही लाभ मिळवता येतात. अर्थात हे फक्त मराठी सॉफ्टवेअर नसून ही पूर्ण युबंटू ऑपरेटिंग सिस्टिम असल्यामुळे ही फाईल साईज आहे सुमारे २ जीबी ! आता इतकी मोठी फाईल नेटवरून उतरवून घेणे शक्य नसेल तर मला आपला पत्ता कळवा म्हणजे मी ही डीव्हीडी पोस्टाने पाठवून देईन. आणि हो, हे सॉफ्टवेअर पूर्णपणे मोफत आणि मुक्त स्त्रोत आहे.

युबंटूच्या लिबर ऑफिसमध्ये मराठी टाईप आणि स्पेल-चेक कसा दिसेल ते खालील चित्रावरून स्पष्ट होईल.

https://s3.amazonaws.com/gamabhana/aaa1.png

या चित्रात सर्वात वरच्या बाजूला मराठी इनपुट मेथड (इन्स्किप्ट / फोनेटिक) निवडण्याचा पर्याय दिसत आहे. मधल्या भागात लाल रंगावर राईट क्लिक केल्यावर शुद्ध शब्दांचे पर्याय दिसत आहेत.

आपल्याला काही सुधारणा सुचवायच्या असल्या तर त्या देखील कळवा म्हणजे पुढच्या आवृत्तीत सुधारणा करता येतील.

Group content visibility: 
Public - accessible to all site users

लाइव्ह सिडी म्हणजे काय?
उम्बटु इन्स्टॉल करावे लागते का?
मग विन्डोज आणि त्याच्यात पार्टिशन कसं होतं?

लाइव्ह सिडी म्हणजे काय ते येथे वाचायला मिळेल.
http://mr.upakram.org/node/308

युबंटू इन्स्टॉल केलेच पाहिजे असे नाही. ती लाईव्ह सिडी काढून संगणक परत सुरू केला की विंडोज !

मी लाईव्ह सीडी वापरुन पाहीली त्यामधे विशेष असे कस्टमायझेशन आढळले नाही. फक्त ibus मधे मराठी Keyboard load केले आहेत.स्पेल चेक पण वापरुन पाहीला."षटकोन"लिहीण्या ऎवजी "शटकोन" असे लिहुन स्पेल चेक केले.तर काटकोन अशी correction सुचवण्यात आली.मल वाटले होते कि Office चा ईंटरफेस पूर्णपणे मराठीत असेल पण तो इंग्रजीतच आहे.

या सिडीतील काही गोष्टी आपल्या नजरेला आणू इच्छितो:

ऑटो-करेक्ट
मी itrans मध्ये टाईप करताना जर काही चुका झाल्या तर त्या आपोआप सुधारल्या जातात. उदा. "चूका" हा शब्द यात आपोआप "चुका" असा बदलला गेला आहे. असे हजारो शब्द सुधारले जातील.

डिफॉल्ट मराठी:
संगणक सुरू केल्यावर आपण थेट मराठीत टाईप करायला सुरू करतो. ऑफिसचा रायटरदेखील मराठीत सुरू होतो. आता हे एक किंवा दोन क्लिक करून कोणीही करू शकतो हे मान्य. पण त्या दोन क्लिक कुठे करायच्या हे शिकण्याचा वेळ वाचतो. तीच गोष्ट Ctrl + shift + M या शॉर्टकटची. याने आपली इनपुट मेथड बदलता येते. IBUS च्या सेटिंगमध्ये जाऊन हे कोणालाही करता येऊ शकते. पण अगदी नवीन माणसाला शॉर्टकट सेट करणे सहजपणे जमेल का?

फॉन्ट:
IBUS मध्ये नसलेले अक्षरयोगिनीसारखे सुबक फॉन्ट यात आहेत.

स्पेल चेक:
शटकोन असे लिहून स्पेल चेक केले. तर काटकोन अशी correction सुचवण्यात आली. हे आपले निरीक्षण बरोबर आहे. पण असे का झाले असावे? मुळात "षटकोन" हा शब्द यातील कोशात नाही. आपण जर षटकोन शब्दावर उजवी क्लिक करून "add to dictionary" असा पर्याय निवडला तर पुढच्या वेळी आपल्याला अपेक्षित पर्याय मिळेल. हा स्पेलचेक माझ्यासारख्या उत्साही मंडळींनी हौस किंवा छंद म्हणून बनविलेला असल्याने त्यात काही त्रुटी असणे शक्य आहे. हा उपक्रम कसा सुरू झाला ते आपण येथे वाचू शकता.
http://mr.upakram.org/node/1834

हायफनेशन:
पॅराग्राफ जस्टीफाय केल्यावर जी जास्तीची जागा दोन शब्दांमध्ये मोकळी राहते त्यासाठी पॅराग्राफ सेटिंगमध्ये टेक्स्ट फ्लो टॅबमध्ये हायफनेशनचा पर्याय स्वीकारता येतो. (नेहमीच्या उबंटूत हा पर्याय इंग्रजीसाठी चालतो. मराठीसाठी नाही.)

फायरफॉक्स स्पेलचेक:
हाच स्पेल चेक फायरफोक्ससाठी देखील (बाय डिफॉल्ट) उपलब्ध आहे.
_____

फक्त ibus मधे मराठी Keyboard load केले आहेत, विशेष काही नाही - असे मानले तरी ते देखील जमवायला मला सुरवातीला खूप श्रम पडले होते. नव्याने मराठीत टाईप करू लागलेल्यांचा वेळ वाचावा असा यामागील उद्देश आहे.

ऑफिस, फायरफॉक्स (आणि इतर) एप्लिकेशनचा पूर्ण इंटरफेस मराठीत असावा अशी अपेक्षा रास्त आहे. पण ते कसे करता येऊ शकेल हे जर कोणी तज्ञाने सांगितले तर मी पुढील आवृत्तीत त्याचा समावेश करू शकेन.

(हा प्रतिसाद या सीडीतून टाईप करून दिलेला आहे.)

या सिडी मधील आयट्रान्स प्रणाली वापरून काही मजकूर टाईप केल्यावर खालील ३ गोष्टी माझ्या लक्षात आल्या आहेत. येथे बरेच तज्ज्ञ असून कोणीतरी यावर प्रकाश टाकेल अशी आशा आहे.

१) व्यंजनाला स्वर जोडल्यानंतर व्यंजन मूळ रुपात (पाय मोडक्या अवस्थेत ) राहू शकत नाही. त्यामुळे खालील शब्द नुसता अशुद्ध नाही तर तो मुळात शब्दच नाही!
ग्ंगा
तर ते एक व्यंग म्हणता येईल. असे शब्द सहसा कोणत्याही इनपुट मेथडमध्ये काढता येत नाहीत. पण या आयट्रान्स प्रणालीमध्ये ते शक्य आहे. याला कॉम्प्युटर ग्लिच म्हणता येईल.

२) पूर्णविराम देताना काही विचित्र प्रकार घडताना दिसतात. 'आहे' असा शब्द टंकून लगेच पूर्णविराम द्यावा तर इंग्रजी eहे अक्षर टंकून येत आहे. त्यासाठी स्पेस देऊन मग फुल-स्टॉप दिल्यावर मागे जाऊन स्पेस काढून टाकावी लागत आहे. हा काय प्रकार आहे?

३) तिसरा मुद्दा अ‍ॅटो-करेक्ट विषयी आहे. 'करता' असा शब्द आपोआप 'कर्ता' असा बदलतो आहे. याचे कारण मला माहीत आहे. स्पेल चेकच्या सोर्स कोडमध्ये बदल करून तो शब्द काढून टाकावा लागेल. तोपर्यंत undo (ctrl + z) वापरतो आहे.

गं आणि ग: ही दोन अक्षरे टाईप् करताना मुळाक्षर पूर्ण करून मग स्वर (अनुस्वार अथवा विसर्ग) लावावा लागतो.

ग गा गि गी गु गू गे गै गो गौ ग्ं ग्:
ga gaa gi gI gu gU ge gai go gou gM g:

पायमोडक्या ग ला इकार किंवा उकार लावता येत नाही. पण अनुस्वार मात्र वर दाखविल्याप्रमाणे लावता येतो. त्यासाठी ग पूर्ण करून मगच त्याला अनुस्वार लावावा खाली दाखविल्याप्रमाणे.

gaM ga:
गं ग:

ही समस्या आयट्रान्स प्रणालीतच उद्भवली. फोनेटिक/ इन्स्क्रिप्ट / कगप या तीन प्रणालीत ही समस्या नाही. उदाहरण म्हणजे इन्क्रिप्टमध्ये मुळाक्षराला स्वर लावून मिळतो. मूळ अक्षर हवे असेल तर d द्यावा लागतो .

गं ग्ं
ix idx

तर मग फोनेटिक/ इन्स्क्रिप्ट / कगप यातील एखादा पर्याय का नाही निवडत? कारण त्यात ओ आणि औ वेगळ्या की स्रोकवर आहेत. ते शिकावे लागेल. आयट्रान्स पद्धतीने लिहू गेल्यास त्यात हे असे दिसते .

ग गा गि गी गु गू गॆ गाि गॊ गॊु गं ग:

असे असेल तर आयट्रान्स मध्येच gM च्या एवजी gaM लिहायला काय प्रॉब्लेम आहे? त्याने वेगावर परिणाम होतो . सध्या मी १० (WPM) वर्ड प्रति मिनीट टाईप करू शकतो . मराठीत संस्कृत प्रमाणे ग: टाईप् करावे लागत नाही. पण ग्ं सारखा अनुस्वार मात्र मराठीत बराच येत येतो. आयट्रान्सच्या सोर्स कोडमध्ये डोकावून पहिल्या दोन समस्यांवर काही उपाय मिळतो का ते पहायला हव्e. (पहा 'हवे' शब्द टाईप करून पूर्णविराम द्यावा तर ए. चे e. होत आहे. )

कदाचित हे दोन बग्स रीपोर्ट होऊन फिक्सही झाले असतील. पण मग त्यासाठी उबंटूची इनपुट मेथड अपग्रेड करून पहावी लागेल. Happy

युबंटू लाईव्ह सीडीची नवीन आवृत्ती आता उपलब्ध आहे. युबंटूच्या १८.०४ या व्हर्जनमध्ये मराठीसाठी अनुकूल बदल करून बनविलेल्या नवीन युबंटूला "रिमास्टर" असेही म्हणतात. यात लिबर ऑफिसचा स्पेल चेक व फायरफॉक्सचे मराठी स्पेल चेक ऍड ऑन अर्थात आहेच. Audacity आणि GIMP ही मूळ युबंटूत नसलेली सॉफ्टवेअर यात आधीच टाक़ून ठेवलेली आहेत.

त्याव्यतिरिक्त दोन मुख्य सुधारणा केल्या आहेत.
१) यशोमुद्रा, जैनी, लैला यासारखे अनेक युनिकोड फॉन्ट
२) मराठी / इंग्लिश दोन्ही भाषेत सहज टाईप करता यावे म्हणून F9 ही टॉगल की ऍड केली. "प्रमुख" सॉफ्टवेअरमध्ये F9 हीच की वापरली आहे. म्हणून युबंटूमध्ये देखील तीच ठेवली.

s3.ap-south-1.amazonaws.com/kagapa/ubuntu-18.04-v7-2-remaster.iso

वर दिलेली फाईल डाऊनलोड करून घ्या. याची साईज खूप मोठी आहे. (सुमारे दोन जी.बी. ) त्यानंतर "निरो" या सॉफ्टवेअरमध्ये "Burn Image to Disk” असा ऑप्शन वापरून युबंटूची सी.डी. तयार करा. ही सी.डी. कोणत्याही कॉम्प्युटरमध्ये टाकून तो सुरू केला की विंडोजच्या ऐवजी युबंटू सुरू होईल. सिडी काढून कॉम्प्युटर परत सुरू केला की पुन्हा विंडोज. याला लाईव्ह सिडी असे म्हणतात. याची चर्चा उपक्रमाच्या या पानावर वाचता येईल. कोणाला जर याचा सोर्स कोड पाहायचा असेल तर तो येथे उपलब्ध आहे.