चाफा बोलेना

Posted
9 वर्ष ago
शेवटचा प्रतिसाद
9 वर्ष ago
Time to
read
1’

मी हे आज वाचले.
http://www.loksatta.com/index.php?option=com_content&view=article&id=389...

"चाफा बोलेना" मधील चाफा म्हणजे ज्ञानदेव असा काहिसा निष्कर्श ह्यात आलेला आहे. खरा अर्थ मला माहित नाही किंवा ह्याविषयी मी फारसे वाचलेलेही नाही, पण ज्या ग्रुहितकावर हा निष्कर्श आलेला आहे ते अचूक वाटले नाहि. कोणाला ह्याबद्दल अधिक? माहिती आहे का ?

प्रकार: 

माझ्या ऐकिव माहीतीनुसार चाफा बोलेना हे एक शृंगारिक गाणं आहे.
ज्ञानदेवांचा काही संबंध आहे हे आज वाचलं, पण मला ही अर्थ फारसा रुचला नाही.

मला हा अर्थ खुप भावला. या दृष्टीने कधी विचारच केला नव्हता.
मला वाटते यातील "जन विषयाचे कीडे, त्याची धाव बाह्याकडे, आपण करु शुद्ध रसपान रे" ही फार महत्वाची ओळ आहे.

ही कविता शृंगारिक नाही तर अध्यात्मिक आहे.>>तुला अधिक माहिती आहे का रे ? मी वाचलेले त्याप्रमाणे platonic आहे.

मलाही ही कविता platanoic love बद्दल(च) आहे असे वाटते. ह्या लेखात फ़क्त काही कडव्यांचा जी अध्यात्मा च्या द्रुष्टीने अर्थ लावण्यास सोयीची आहे, तेव्हढ्याच कडव्यांचा विचार केला आहे. कडवी १ ते ६ चा काही विचार मांडला नाहीये. अर्थात तसेही platonic love आणि अध्यात्म ह्यांचा सबंध लावणे फ़ारसे अवघड नाही अणि तेव्हढेच त्या लेखात केलेले आहे.

कडवी १ ते ६ चा काही विचार मांडला नाहीये
--------------------------------------
(लेखामधले हे वाचलेत का?)
साक्षात सृष्टीचं येणं आणि या चाफ्याचा राग काढणं! म्हणूनच पहिल्या सहा कडव्यांत सृष्टीच सृष्टीतील अनेक प्रियकर-प्रेयसींच्या जोडय़ांची उदाहरणे देऊन तू मात्र माझी साथसंगत सोडलीस, असे म्हणते. आजवर तर मीच तुझ्या प्रेमात आहे, तुझी अनेक रूपं आजवर मी पाहिली, अनुभवली म्हणूनच प्रेमातील द्वैत आणि प्रेमातील श्रेष्ठता सुचवत सृष्टी ज्ञानेश्वरमय होऊन जाते.
हा आंबा, ही मैना, हे केतकीचे बन, त्यात दरवळणारा गंध, नागासवे गळणारे देहभान, रानावनात हुंदडत, पशूंच्यासह फिरणारी, कडेकपाऱ्यातून, दऱ्याखोऱ्यांतून वाहत नेणारा शुभ्र पाण्याचा झरा, त्याचं नदीत होणारं एकरूप, आकाशात कडाडणारी वीज, कलिकेच्या अंगाशी झोंबणारा, धाबडधिंगा घालणारा मदमस्त वारा.. हे सगळं, सगळं काय? अर्थातच पृथ्वी, आप, तेज, वायू, आकाश या पंचमहाभुतांचंच रूप. म्हणजेच जीवाशिवाच्या मीलनाच्या कितीतरी रूपांचं दर्शन जणू सृष्टीनं ज्ञानदेवांना- या अबोल चाफ्याला घडवलं.या पहिल्या सहा कडव्यांतून हे दर्शन दिल्यानंतर...
----------------------------------------
असो.

<<ही कविता शृंगारिक नाही तर अध्यात्मिक आहे>>
अश्या अनेक कविता आहेत, विशेषतः कै. श्री. भा. रा. तांबे यांच्या.
अगदी नववधू प्रिया मी बावरते याला पण आध्यत्मिक अर्थ आहे असे मला ज्ञानप्रबोधिनीच्या एका भटजींनी सांगितले होते. त्यांच्या मते, नुकतेच पृथ्वीवरचे जगणे संपवून दुसर्‍या लोकात प्रवेश करणार्‍या आत्म्याचे ते गाणे आहे.

तर कुठल्या गाण्यात काय अर्थ अहे हे वयोमानानुसार सुद्धा ठरते. तरुणपणी, सगळ्यात कसे प्रेम, शृंगारच दिसतो. मला म्हातार्‍याला 'मल्मली तारुण्य माझे' पण आध्यात्मिक वाटते.

दासबोध वाचताना कुणाकडून तरी मी या कवितेचे रसग्रहण ऐकले होते जे पुर्णतः अध्यात्मिक होते. शाळेत असताना ही कविता मला चाफ्याच्या झाडाला उद्देशून म्हंटली आहे असे वाटायचे. त्यात अलंकार शिकताना हे कळले की ही कविता अतिशयोक्तिचे उदाहरण आहे (की चेतनगुणोक्तीचे?????)

नववधू प्रिया, समईच्या शुभ्र कळ्या ह्याही कविता अध्यात्मिक आहेत. अर्थ लावला तसाही लागू शकतो. कुणाला शृंगारिकही वाटू शकतात.

मला तरी 'मलमली तारुण्य माझे' ही कविता/गाणे अध्यात्मिक वाटले नाही Happy कदाचित म्हातारपणात वाटेल तसे Happy

मनस्मी तो अर्थ वाचला म्हणुनच तर बळेच संबंध आणलाय असे म्हणतोय. मूळात पंचमहाभूते हा स्रुष्टिचा एक भाग आहे पण समग्र सृष्टी म्हणजे फक्त पंचमहाभूते होत नाहीत त्यामूळे त्या सहा कडव्यांमधले references चपखल बसलेले वाटत नाहित.

"साक्षात सृष्टीचं येणं आणि या चाफ्याचा राग काढणं! म्हणूनच पहिल्या सहा कडव्यांत सृष्टीच सृष्टीतील अनेक प्रियकर-प्रेयसींच्या जोडय़ांची उदाहरणे देऊन तू मात्र माझी साथसंगत सोडलीस, असे म्हणते." >> ज्ञानेश्वरांच्या जीवनाची जि काहि माहिती आहे मला त्यात सृष्टीचा स्पष्ट थेट संबंध त्यांच्या जडणघडणीत कुठे आल्याचे आठवत नाहि. हा context गळल्यामुळे ही सहा कडवी, ज्यात सृष्टी त्यांना प्रियकर-प्रेयसींच्या जोड्यांची आठवण करून देतेय हि फारसे पटत नाही.

अर्थत त्यामुळे पुढच्या कडव्यांचा डोलारा नीट जमला असे वाटले नाही.

=============
अगदी नववधू प्रिया मी बावरते याला पण आध्यत्मिक अर्थ आहे असे मला ज्ञानप्रबोधिनीच्या एका भटजींनी सांगितले होते. त्यांच्या मते, नुकतेच पृथ्वीवरचे जगणे संपवून दुसर्‍या लोकात प्रवेश करणार्‍या आत्म्याचे ते गाणे आहे.>>मला हाच अर्थ माहित आहे. तांब्यांनी अगदी शेवटच्या दिवसात हि कविता लिहिली होती हा संदर्भ लक्षात घेतला कि अर्थ अधिक जमतो.

अगदी नववधू प्रिया मी बावरते याला पण आध्यत्मिक अर्थ आहे असे मला ज्ञानप्रबोधिनीच्या एका भटजींनी सांगितले होते. त्यांच्या मते, नुकतेच पृथ्वीवरचे जगणे संपवून दुसर्‍या लोकात प्रवेश करणार्‍या आत्म्याचे ते गाणे आहे.>>मला हाच अर्थ माहित आहे. तांब्यांनी अगदी शेवटच्या दिवसात हि कविता लिहिली होती हा संदर्भ लक्षात घेतला कि अर्थ अधिक जमतो.>> अगदी बरोबर... मीही हाच अर्थ वाचला आहे.

चाफा ही कविता आम्हाला अभ्यासाला असताना त्याखालची तळटीप या कवितेचा गाभा सुस्पष्ट करणारी होती. ती अर्थातच कवीला अभिप्रेत असलेल्या अर्थानुसार आणि या काव्यनिर्मितीची प्रक्रिया उलगडून सांगणारी होती.
चाफा हे एक रूपक काव्य आहे. यातील चाफा म्हणजे प्रियकर. ही कथा राजा उदयन आणि त्याची प्रेयसी रत्नावली यांच्यातील आहे. उद्यानात विहार करताना उदयन गप्प गप्प आहे. त्याला बोलते करण्याचा प्रयत्न रत्नावली करते आहे आणि त्यातून तिच्या मनातल्या भावना उमटत आहेत.
चाफा बोलेना, चाफा खंत करी काही केल्या फुलेना, यात प्रेयसीने आपल्या प्रियकराला चाफा संबोधले आहे. उदयनाने गंभीरपणा सोडून प्रेमालापाला प्रतिसाद द्यावा म्हणून ती विनवणी करत आहे. प्रारंभी ती उदयनाला खुलवण्यासाठी आपण काय काय केले ते सूचित करत आहे.
गेले आंब्याच्या वनी, म्हटली मैनासवे गाणी
आम्ही गळ्यात गळे मिळवून गं
गेले केतकीच्या बनी, गंध दरवळला मनी
नागासवे गळाले देहभान गं

अनेक प्रकारे समजाउनही उदयन गप्पच आहे. तो आपल्या अनुनयाला थिल्लरपणा समजतोय, की लोकलाजेस्तव संकोचतोय, या विचारात पडलेली रत्नावली त्याला अखेर प्रेमाचा खरा अर्थ समजाऊन सांगते. आणि शेवटच्या कडव्यातील याच ओळींनी या वरवर साध्या वाटणार्‍या काव्याला एक जबरदस्त उंची गाठून दिली आहे. रत्नावली म्हणते,
हे विश्वाचे आंगण आम्हा दिले आहे आंदण रे
उणे करू आपण दोघेजण रे
जन विषयाचे कीडे, त्यांची धाव बाह्याकडे
आपण करू शुद्ध रसपान रे

(उदात्त प्रेमाचे हे विश्व आपल्याला ज्या प्रभूने दिले आहे त्याच्या इच्छेनुसार आपण असीम प्रेम करूया आणि लोक काय म्हणतील असे जर तुला वाटत असेल तर त्यांचा विचार करू नकोस कारण असे लोक हे विषय वासनेत बुडालेले किडे असतात आणि त्यांची धाव शारीरिक आकर्षणाच्या पलिकडे जात नाही. आपण असे किडे नाही आहोत तर फुलांमधील मकरंद टिपणारे रसिक आहोत म्हणून ये आपण प्रेमाचा तो शुद्ध रस चाखू या.)

चाफा ही अत्यंत श्रेष्ठ दर्जाच्या कवितांमधली एक आहे. Happy

ताम्ब्यान्चे ते गाणे नववधू प्रिया हे नसून
मधु मागसी माझ्या सख्या परी हे आहे.
विचार करा
ढळला ले ढळला दिन सखया----------लागले नेत्र हे पैल तिरी

योगेश प्रभूणेंनी दिलेले स्पष्टीकरण पटण्याजोगे आणि तार्किक दृष्ट्या अधिक योग्य आहे.
धन्यवाद.

असाम्या,
ही कविता मला केळिचे सुकले बाग, मधु मागसी माझ्या सख्या ह्या पठडितील वाटते.

हा जो चाफा आहे तो दुसरा तिसरा कोणि नसुन कवि स्वतः (त्याची काव्य प्रतिभा) ह्या अर्थि असावा असे वाटते.
ह्याला आधार म्हणजे शेवटची ओळः कोण मी- चाफा! कोठे दोघेजण?. द्वैत नाही केवळ अद्वैत उरत हे पटते पण ते अद्वैत मला प्रतिभा आणि कवी पुन्हा जुळुन एकसंध झाल्याने आले आहे असे वाटते. त्या अनुशंगाने ह्या मिलनाच्या पुन्हा एकजीव होण्याची प्रक्रिया ह्या ओळित मला दिसते:

‘दिठी दीठ’ जातां मिळून, गात्रे गेली पांगळून
अंगी रोमांच आले थरथरून - ११
चाफा फुली आला फुलून
तेजी दिशा गेल्या आटून

कविचा बॅड पॅच चालु असताना हरवलेल्या, कोमेजलेल्या प्रतिभेचे इतके सुरेख वर्णन क्वचित वाचायला मिळावे.
चाफा बोलेना, चाफा चालेना
चाफा खंत करी, काही केल्या फुलेना

तर ह्या प्रतिभेच्या बरोबर घालवले अनमोल क्षण कवी असे आठवत रहातो. ह्यात व्यक्त झालेला माहोल हा कविच्या एकंदरीत विचार्सरणिशी काव्यविषयाशी मिळणारा आहे असे वाटते:

गेले ‘अंब्याच्या’ वनी, म्हटली मैनसवे गाणी
आम्ही गळ्यात गळे मिळवून - १

गेले केतकीच्या बनी, गंध दर्वळला वनी
नागासवे गळाले देहभान - २

आले माळ सारा हिंडून, हुंबर पशूंसवे घालून
कोलाहलाने गलबले रान - ३

कडा धिप्पाड वेढी, घाली उडय़ांवर उडी
नदी गर्जून करी विहरण - ४

मेघ धरू धावे, वीज चटकन लवे
गडगडाट करी दारुण - ५

लागून कळिकेच्या अंगा,
वायू घाली धांगडधिंगा
विसरुनी जगाचे जगपण - ६

आणि ह्या स्वप्रतिभेबरोबर केलेल्या विहाराच्या खुणा स्रुष्टि सांगत असताना असे मुखस्थंबपण पदरी आलेले
मुळी आवडेना! रे आवडेना!! - ७ असेही असहाय/रागाने म्हणतो.

म्हणुन मग त्या प्रतिभेला (सख्याला) आवाहन करत/अमिश दाखवत कवी म्हणतो,

चल ये रे ये रे गडय़ा,नाचूं उडूं घालूं फुगडय़ा
खेळू झिम्मा झिम्- पोरी झिम्- पोरी झिम्! ८

हे विश्वाचे आंगण, आम्हा दिले आहे आंदण
उणे करूं आपण दोघेजण - ९

जन विषयाचे किडे, यांची धाव बाह्य़ाकडे
आपण करूं शुद्ध रसपान - १०

हा मला पोचलेला अर्थ. अर्थात कवीला काय अपेक्षीत आहे हे केवळ तोच (कधी कधी) सांगू शकतो Happy

हे प्रतिभेचे (?) काहीकाळ दुरावणे माझ्या कडुन असे व्यक्त झाले : नीळा पक्षी

अरे इथे सदानंद रेग्यांची कविता कशी नाही आली अजून.
'बीं'चा चाफा- एक मुलाखत

परवा अरभाटाने आठवण काढली म्हणून टाकली होती पुपुवर. 'मूळ असतं ते सोप्पच असतं' Happy

असाम्या- तू मला 'सन्माननीय रैना, तू यापुढे इथे लिहू नकोस' असे म्हणशील, म्हणुन टाकु का ते विचारतेय. Proud Light 1