जानव्याची पॉवर

नुकताच बनारसला गेलो होतो तेव्हा घाटांवरुन फिरत असताना अनेक ठिकाणी श्राध्द विधी व धार्मिक कार्ये चालू होते. ते पहाताना माझे मन माझ्या भूतकाळात गावी गेले. एके ठिकाणी थबकलो. तिथे सव्य अपसव्य चालू होते. जानवे सव्य (डाव्या खांद्यावर) आणि अपसव्य (उजव्या खांद्यावर) हे (यज्ञोपवीत) घालण्याच्या दोन पद्धती आहेत, ज्या धार्मिक विधींनुसार बदलतात; 'सव्य' म्हणजे देवकार्यासाठी डाव्या खांद्यावर, तर 'अपसव्य' म्हणजे पितृकार्यासाठी उजव्या खांद्यावर जानवे घेणे
मुंज अथवा व्रतबंध या सोहळ्यात लहानपणी ब्राह्मण कुटुंबात बटूला म्हणजे ज्याची मुंज करावयाची आहे ती उत्सवमूर्ती ला जानवे तथा यज्ञोपवित हा अलंकार प्रदान केला जातो. जानवे म्हणजे काही धाग्यांचा समूह असलेला वर्तुळाकार समुच्चय. जो डाव्या खांद्यावरुन कमरेपर्यंत अडकवायचा असतो. मुंज विधी झाल्यावर त्याचा दुसरा जन्म होतो. म्हणून त्याला ब्राह्मणाला द्विज असेही म्हणतात. एका आयुष्यात दोनदा जन्म या अर्थाने. मला मुंजीची फार भीती वाटायची कारण गुरुजी म्हणे मुंजीत तुमच्या मांडीत बेडूक भरतात. तेव्हा बेडकाचा साईज व मांडी कापून तो भरायला किती कट मारायला लागेल ? मग रक्त आले तर काय करतात? असे प्रश्न डोक्यात येत. दयाळू गुरुजी छोटासाच कट मारुन तिथे बेडकाचे छोटे पिल्लू भरत असतील अशी समजूत मी करुन घेत असे. तरी एकदा मी मांडीवर छोटासा कट मारुन हळद लावली होती. त्याची खपली पडून खूण दिसायला लागली. आता मुंजीच्या वेळी बेडुक भरायच्या विधीच्या वेळी गुरुजींना सांगायचे अलरेडी माझ्या मांडीत बेडूक भरलाय आता परत भरण्याची आवश्यकता नाही असे ठामपणे सांगायचे. पुरावा म्हणून ही खूणही दाखवायची असे ठरवले. प्रत्यक्ष मुंजीच्या वेळी गुरुजींनी मला तसे काही विचारले नाही व मी सुटकेचा निश्वास टाकला. आजही ती खूण माझ्या उजव्या मांडीवर आहे.
मुंजी मधे जानवे घालतात का तर म्हणे त्या पॉवर असते. तुमचे जन्मभर संरक्षण करते. भूत पिशाच्च हडळ वगैरे मंडळी या जानव्याला घाबरतात व जवळ फिरकत नाही. सोबत तुम्हाला रामरक्षा पाठ असेल तर पॉवर अजूनच वाढते. ब्रह्मसमंध आला तरी डबल पॉवर मुळे त्याला माघारी जावे लागते. जानव्या मधे जर पॉवर असते तर ते जानवे पुण्याला दुकानात विकत कसे काय मिळते? श्रावणी मध्ये जानवं बदलण्याचा सोहळा माझ्या गावी आमच्या रामाच्या देवळात सामुदायिकरित्या करावे लागत असे. तेव्हा असे कळाले की विकत घेतलेल्या जानव्यात पॉवर नसते, श्रावणी विधी करताना जे मंत्रोच्चार करतात तेव्हा त्यात पॉवर निर्माण होते. पहिल्या जानव्यात मुंजीच्या वेळी पॉवर तयार होत असते.
श्रावणी विधी मधे गोमुत्र व पंचगव्य प्राशन करावे लागे. त्यांची मला धास्तीच बसली होती. पण करता काय सुटका नाही. डोळे मिटून तोंड वेडेवाकडे करत गोमूत्र प्राशन करावेच लागे. हा पंचगव्य पदार्थ म्हणजे गायीचे शेण, दूध, दही, तूप व गोमूत्र यांचे मिश्रण असलेला पदार्थ. मग अलरेडी गोमूत्र जर या पंचगव्यात आलेले आहे तर पुन्हा स्वतंत्रपणे गोमूत्र पिण्याची सक्ती का? असा प्रश्न मला त्यावेळीही पडत असे. एकदा शंका म्हणून तपस्वी गुरुजींना विचारलेही होते. त्यांनी सांगितले की गोमूत्रामुळे रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते त्यामुळे इतरवेळीही गोमूत्र प्राशन केले पाहिजे.
या जानव्याच्या साईजचे मला काही भानगड उकलली नाही. जानवं सिंगल कराव तर लांब व्ह्यायचं, कंबरेच्या खाली जायचे आणि डबल कराव तर् आखूड व्हायचं ,बरगडी पाशीच थांबायचे. मग त्यातल्या त्यात बरा वाटणार जोड उलगडला जायचा व मला जानवे दिले जायचे. बाकी काही असो,पण किल्ली ठेवायला व पाठ खाजवायला मात्र जानव्याच उपयोग व्हायचा. माझ्या ग्रंथपेटिकेला उगीचच छोटे कुलुप लावून त्याची चावी जानव्याला लावल्यावर् मला मोठे झाल्यासारखे वाटे. घरातील तिजोरीची व कपाटाची चावी माझ्या आजोबांच्या जानव्याला असे. ते गावचे पाटील व सावकार होते. ते जानवे सदर्‍याच्या बाहेर काढून त्यातील किल्लीने तिजोरी उघडून गहाण दागिने आत ठेवीत व पैसे काढून गावकर्‍याला देत असत. वहीवर त्याचा आंगठा घेत असत. दागिने म्हणजे काय तर सात किंवा आठ पुतळी एक पान, नथ,तोडे,आंगठी वगैरे. त्याला चिठ्ठी लावली जात असे. जेव्हा तो परत दागिने घ्यायला येई त्यावेळी उलट प्रक्रिया होत असे. मुख्य मुद्दा काय तर जानव्याच्या किल्लीने कधी तिजोरी तर कधी भिंतीतले कपाट उघडण्याची लकब मला अतिशय आकर्षित करायची.
लघुशंका करताना जानवे कानावर का अडकवायचे हे मला कधी समजले नाही. आमच्या एका मित्राला त्या जानव्याचा व मूत्रविसर्जनाच्या अवयवाचा संबंध हा एसटीतील कंडक्टर लांबलचक दोरी असलेली ड्रायव्हरच्या केबीन मधील बेल जागेवरुन वाजवतो तसा काही असला पाहिजे असे प्रामाणिक पणे वाटत असे. उगीच आर्किमिडिज म्हणला नव्हता की मला पुरेशा लांबीची तरफ द्या मी पृथ्वी उलथवून दाखवीन.