एका कारखान्याला शंभराहून अधिक वर्षे झाली आहेत. पण तो वस्तू तयार करत नाही — तो आज्ञाधारक मनुष्य तयार करतो. तू त्याच उत्पादन रेषेवर तयार झालेला एक भाग आहेस. तू एक उत्सुक, प्रश्न विचारणारा, स्वतः विचार करणारा मूल म्हणून प्रवेश केला होतास आणि एक असा प्रौढ म्हणून बाहेर पडलास जो महिन्याच्या पगारासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य देवून बसतो. ही रूपांतरण प्रक्रिया इतकी कार्यक्षम होती की तुला तुझे मानसिक तुरुंगही जाणवत नाहीत. त्याला शिक्षण म्हणतात — पण ते प्रत्यक्षात पाळीव बनवणे (domestication) आहे. सर्वात भयानक गोष्ट म्हणजे तू स्वतः त्या व्यवस्थेचे रक्षण करतोस ज्या व्यवस्थेने तुला कैद केले. शोपेनहॉवर म्हणतो, ज्या साखळदंडांचा मूर्ख आदर करतात, त्यातून त्यांना मुक्त करणे सर्वात अवघड असते. तू तुझ्या कैदेतल्या साखळदंडांचा आदर करतोस आणि त्याला पदवी म्हणतोस.
जेव्हा तू निरुपयोगी सूत्रे पाठ करत होतास, तेव्हा ते तुझ्यात कायमची कमतरतेची मानसिकता बसवत होते. तू वर्षानुवर्षे काम करत आहेस, तरी तुझ्याकडे ना मालमत्ता आहे, ना स्वातंत्र्य, ना स्वतःच्या आयुष्यावर नियंत्रण. हे प्रणालीचे अपयश नाही — ही प्रणाली अगदी यशस्वीपणे कार्यरत आहे. आधुनिक शाळा मुक्ती साठी निर्माण झाल्या नाहीत; त्या कारखान्यांसाठी आज्ञाधारक कामगार तयार करण्यासाठी बनवल्या गेल्या. औद्योगिक क्रांतीतील कारखानदारांना एक समस्या होती — शेतकरी आणि कारागीर हे कारखान्याच्या कामासाठी योग्य नव्हते. ते खूप विचार करायचे, प्रश्न विचारायचे आणि स्वतंत्र होते. त्यांना अशा लोकांची गरज होती जे आज्ञा स्वीकारतील, ठरावीक वेळ पाळतील, आणि विचार न करता एकसारखी कामे करतील. म्हणूनच त्यांनी एक शिक्षणप्रणाली तयार केली जी अशी मानसिकता निर्माण करेल.
शाळा कारखान्यासारखीच का चालते हे योगायोग नाही — प्रत्येक तासाच्या शेवटी वाजणारी घंटा तुला शिकवते की तुझा वेळ इतरांच्या नियंत्रणाखाली असतो. रांगा, गणवेश, अगदी शौचालयात जाण्यासाठी परवानगी — हे सर्व केवळ शिस्त नाहीत, तर वर्तन नियंत्रणाचे प्रकार आहेत. तू लहानपणापासून शिकतोस की एक अधिकार असतो जो प्रश्नांच्या पलीकडे असतो. शिक्षक म्हणजे सत्याचा एकमेव स्रोत; असहमती म्हणजे उद्धटपणा, प्रश्न विचारणे म्हणजे बंडखोरी, आणि वेगळे विचार करणे म्हणजे गुन्हा. वर्षानुवर्षे तुझ्या मेंदूला शिकवले जाते की आज्ञाधारकता ही सद्गुण आहे, अधीनता ही शहाणपण आहे, आणि एकसारखेपणा म्हणजे यश.
जेव्हा तू शाळा संपवतोस, तेव्हा तू पूर्णपणे साचेबद्ध झालेला असतोस. तू स्वातंत्र्याऐवजी बॉस शोधतोस, पगाराविषयी बोलणी न करता स्वीकारतोस कारण तुला कधी शिकवलंच गेलं नाही की तू करू शकतोस. तू ठरलेले तास काम करतोस कारण तुला नेहमी शिकवलं गेलं की वेळ इतरांच्या नियंत्रणाखाली असतो. तू परवानगी मागतोस, नियम पाळतोस आणि रचना प्रश्नांकित करत नाहीस. पाळीवपणा पूर्ण झाला आहे.
आणि सर्वात विडंबनात्मक म्हणजे — तू स्वतः ह्याचे समर्थन करतोस. त्याला "गुणवत्तापूर्ण शिक्षण" म्हणतोस आणि तुझ्या मुलांनाही ह्याच प्रक्रियेतून जायला सांगतोस, कारण प्रोग्रामिंग इतकी खोलवर गेली आहे की तुला साखळ्या दिसेनाशा झाल्या आहेत — तू त्या सकाळी स्वतःहून घालतोस आणि त्याला स्वातंत्र्य समजतोस.
नीत्शे म्हणतो की तथ्य नसतात, केवळ अर्थ लावणे असते. शाळेने तुला एकच अर्थ शिकवला — की तुला नोकरी हवी, की सुरक्षितता फिक्स पगारात आहे, आणि योग्य मार्ग म्हणजे शिकून इतरांसाठी काम करणे. हा अर्थ त्या लोकांना उपयोगी आहे ज्यांना स्वस्त मजूर हवेत, पण तुला तो विनाशकारी ठरतो. तुला शिकवले गेले सेवा करायला, निर्माण करायला नाही; अंमलात आणायला, नेतृत्व करायला नाही; आज्ञा पाळायला, आदेश द्यायला नाही.
शाळेने तुला ज्ञान दिलं असं तुला वाटतं, पण प्रत्यक्षात तिने तुला आर्थिक अंधत्व दिलं. गणिती सूत्रे पाठ केलीस, पण तुला कधी शिकवलं नाही की चक्रवाढ व्याज तुझं आयुष्य कसं गुलाम बनवू शकतं किंवा श्रीमंत बनवू शकतं. तू पेशींची विभाजन प्रक्रिया शिकला, पण पगाराची चर्चा कशी करावी हे नाही. तू आवर्त सारणी पाठ केली, पण संपत्ती (asset) आणि कर्ज (liability) यात फरक काय ते नाही.
ही कमतरता तुला पूर्णपणे अवलंबून ठेवते — नोकरीवर, कारण तुला स्वतंत्रपणे मूल्य निर्माण करायला येत नाही; पगारावर, कारण तुला गुंतवणूक कळत नाही; आणि प्रणालीवर, कारण तुला तिच्याशिवाय जगायचं शिकवलंच नाही. तू जेव्हा कविता पाठ करत होतास, तेव्हा श्रीमंत मुलं समभाग, कर्ज आणि गुंतवणूक शिकत होती. तुला कर्मचारी बनवण्यासाठी तयार केलं गेलं; त्यांना मालक बनवण्यासाठी.
शाळा शिकवते की वेळ विक आणि त्याबदल्यात पैसा घे — काम कर, पगार घे, खर्च कर, पुन्हा काम कर. श्रीमंत लोक मात्र वेळ विकत घेत नाहीत, ते मालमत्ता विकत घेतात जी त्यांच्या उपस्थितीशिवाय पैसा कमावते. त्यांनी समजून घेतलं की वेळ विकणे म्हणजे कायमची गुलामी. पण तू हे कधी शिकलाच नाहीस.
शोपेनहॉवर म्हणतो, संपत्ती ही समुद्राच्या पाण्यासारखी आहे — जितकं जास्त प्याशील, तितकी तहान वाढते. शाळेने तुला निर्माणाऐवजी उपभोगातून संपत्ती शोधायला शिकवलं. तू काम करतोस वस्तू विकत घ्यायला, आणि त्या वस्तू पुन्हा तुला कामाला भाग पाडतात — कर्ज, घर, क्रेडिट कार्ड मर्यादा — प्रत्येक खरेदी म्हणजे नवा साखळदंड.
हे सर्व अपघाताने नाही, तर मुद्दाम रचलेले आहे. शिक्षण व्यवस्थेने तुला आर्थिकदृष्ट्या अज्ञानी ठेवण्यासाठी सज्ज केले आहे. कारण जो माणूस पैशाचं खरे तत्त्व समजतो, तो शोषण सहन करत नाही.
शाळा सांगते की पैसा महत्वाचा नाही, की प्रेमाचे काम कर आणि बाकी आपोआप येईल, की चांगले लोक श्रीमंतीची काळजी करत नाहीत. पण हे सर्व गोड खोटे आहेत जे तुला आज्ञाधारक ठेवतात.
श्रीमंत मुलांना शिकवलं जातं की पैसा कसा वळवायचा, गुंतवायचा, आणि कर्ज त्यांच्या फायद्यासाठी वापरायचं. तुला मात्र शिकवलं जातं की महत्त्वाकांक्षा लाजिरवाणी आहे. परिणामी, तू गुलामीला प्रतिष्ठा समजतोस.
कामगाराला पैशाचं ज्ञान मिळालं तर तो धोकादायक ठरतो. तो विचारतो, “मी ४० तास काम करून निर्माण केलेल्या मूल्यापैकी फक्त थोडं का मिळतं?” आणि मग समजतो की पगार म्हणजे स्वातंत्र्याचं नाही तर गुलामीचं साधन आहे. तू वेळ विकतोस आणि शेवटी आयुष्यभर गरीब राहतोस.
तू शिकला आहेस पाच दिवस काम कर आणि दोन दिवस सुट्टी घे, आणि ६५ व्या वर्षी निवृत्ती म्हणजे मुक्ती समज. हे सगळं मानसिक गुलामी आहे.
सत्य हे आहे की उत्पन्न निर्माण करण्याचे आणि संपत्ती वाढवण्याचे डझनभर मार्ग आहेत, पण तुला त्यापैकी एकही माहित नाही. तू वीस वर्षे शिकला आणि आर्थिक दृष्ट्या निरक्षर राहिलास. आता तू पगार ते पगार जगतोस, आणि आश्चर्य करतोस की पुढे का जात नाहीस. कारण सोपे आहे — तुला जाणूनबुजून अज्ञानात ठेवण्यात आलं.
शाळा पगारावर अवलंबून असलेली माणसं तयार करते, जी उत्पादन करतात, उपभोग करतात, आणि कर्जात अडकतात. आणि तुला हेच “यशस्वी जीवन” वाटतं.
"चांगला विद्यार्थी" म्हणजे जो नियम पाळतो, शिस्तबद्ध असतो, गुण मिळवतो. शिक्षक त्याचं कौतुक करतात, पालक अभिमान बाळगतात, समाज त्याला आदर्श म्हणतो. पण तो विद्यार्थी आता नोकरीत अडकलेला आहे — एक पगार, एक बॉस, एक वेळापत्रक. प्रणालीने हवं होतं तेच झालं.
तर “समस्या निर्माण करणारा” विद्यार्थी — जो प्रश्न विचारायचा, जो नियम मोडायचा — तोच पुढे जाऊन उद्योगपती, संशोधक बनला. कारण त्याने आपलं स्वातंत्र्य जपलं होतं.
बोनहोफर म्हणतो, मूर्खपणा हा दुष्टतेपेक्षा जास्त धोकादायक नैतिक रोग आहे. शाळा नेमकं तेच तयार करते — बुद्धिमान पण विचार न करणारे लोक.
“चांगला विद्यार्थी” मानतो की कष्ट म्हणजे यश. पण वास्तवात, नियोजनाशिवाय कष्ट म्हणजे थकवा. तो मानतो की निष्ठा पुरस्कृत होईल, पण कॉर्पोरेट जगात निष्ठा शोषली जाते. तो मानतो की नियम पाळल्याने प्रगती होते, पण ज्यांनी नियम बनवले आहेत ते कधीच खाली येऊ देत नाहीत.
खऱ्या यशासाठी नियम पाळायचे नसतात, त्यांना ओळखून कधी मोडायचे हे शिकायचं असतं. पण शाळा हे कधी शिकवणार नाही.
सर्वात भीषण भाग म्हणजे शाळा तुझ्या मनाशी काय करते. ती तुला शिकवते की तुझी किंमत इतरांच्या मतांवर अवलंबून आहे, की चूक करणे लाजिरवाणं आहे. त्यामुळे तू धोके घेणं थांबवतोस, आणि वेगळं विचारणं घाबरतोस. तुझी सर्जनशीलता मरते.
शाळा तुला स्पर्धा आणि भीती शिकवते. गुणांसाठी लढणे, रँकसाठी भांडणे, यामुळे तुला “कमीपणाची मानसिकता” मिळते. तू इतरांना स्पर्धक मानतोस, सहकारी नाही. तू समजतोस की संधी मर्यादित आहेत. आणि शेवटी तू आज्ञा पाळणारा, आवाज दाबून ठेवणारा, आणि परवानगी मागणारा प्रौढ बनतोस.
ही मानसिक गुलामी इतकी खोल आहे की तुला अन्याय्य काम, कमी पगार, आणि नियंत्रणाचा अभाव सुद्धा “सामान्य” वाटतो. ही तुरुंगाची भिंत नाही — हा तुझ्या मेंदूमध्ये कोरलेला तुरुंग आहे.
वास्तविक उद्देश शिक्षणाचा कधीच तुझ्या मुक्ततेचा नव्हता. तो आज्ञाधारक, अवलंबून, आणि अंदाज करता येणारा कामगार वर्ग तयार करण्याचा होता — इतका गरीब की त्याला कामाची गरज भासेल, पण इतका श्रीमंत नाही की तो बंड करेल.
शाळा तुला अवलंबित्वात ठेवते — तू शिकण्यात वर्षे घालवतोस, संपत्ती निर्माण करण्यात नाही. नंतर नोकरी करतोस, कर्ज घेतोस, आणि हळूहळू साखळदंड मजबूत होतात. तू इतरांसाठी संपत्ती निर्माण करतोस आणि तुझा वाटा तुकडा मिळवतोस.
ही प्रणाली “शिक्षित गरिबी” निर्माण करते — बुद्धिमान पण आर्थिक दृष्ट्या निरक्षर लोक. कुशल पण शक्तिहीन, शिस्तबद्ध पण अवलंबून. हा उद्देश गुप्त नाही — हा प्रणालीचा स्वाभाविक परिणाम आहे.
तू ह्या गुलामीला “शिक्षण” म्हणतोस, या तुरुंगाला “संधी” म्हणतोस, आणि या पाळीवपणाला “यश” म्हणतोस. आता प्रश्न एकच आहे — तू ह्या सत्याबद्दल काय करणार?
तू हे नाकारू शकतोस आणि प्रणालीचं समर्थन करू शकतोस — ते सोपं आहे. किंवा तू ते स्वीकारून स्वतःला पुन्हा प्रोग्राम करू शकतोस — ते कठीण आहे पण मुक्ततेकडे नेणारं आहे.
खरं शिक्षण हे कधीही त्या प्रणालीतून मिळणार नाही जी तुझ्या आज्ञाधारकतेतून फायदा घेते. ते तुला स्वतः शोधावं लागेल. ते सुरू होतं एका जाणीवेने — की तुला गरीब बनवण्यासाठी शिकवलं गेलं.
साखळी तुटते जेव्हा तू ठरवतोस — पुरे झालं. जेव्हा तू खेळाचे खरे नियम शिकतोस — ते जे श्रीमंतांना माहीत आहेत पण शाळा शिकवत नाही.
वर्षानुवर्षांची अटीतटीची प्रोग्रामिंग विसर, आणि पुन्हा शिक — स्वातंत्र्याच्या दिशेने, गुलामीच्या नाही. ते कठीण आहे, पण हाच खरा मार्ग आहे आर्थिक, मानसिक आणि आध्यात्मिक मुक्ततेचा.
शाळेने तुला गरीब बनवायला शिकवलं. आता तुला स्वतःला मुक्त बनवायला शिकायचं आहे.
खूप सुंदर लेख. रोबोट तयार
खूप सुंदर लेख. रोबोट तयार होतात अक्षरशः
शाळेत शिकलेले तेच सत्य असं वाटतं. वेदप्रामाण्य !
वेगळा विचार करायला शिकवणारे शिक्षक लाभणे हे भाग्यच.
शाळा ची संकल्पना मुळापासून
शाळा ची संकल्पना मुळापासून बदलून टाकली आहे, नव्याने विचार करायला हवा
अरे वाह काय कडक लेख लिहिला
अरे वाह काय कडक लेख लिहिला आहे.
अर्थात यात लिहिलेल्या मुद्द्यांचा स्वतंत्रपणे किस निघेल, फाटे फुटतील, पण गरीब आणि मध्यमवर्गीयांना शिक्षणपद्धती नोकरदार बनवते हे खरे आहे.
काहीच दिवसापूर्वी मी आमच्या ऑफिसमधील एका आयआयटी हुशार मुलाला जो अतिकामाने फ्रस्ट्रेट झाला होता त्याला म्हटले की तू तुझ्या आयुष्यातील इतकी वर्षे हा विषय शिकवण्यात घालवली आहेस की आयुष्यात तुला आता हेच करण्यावाचून दुसरा पर्याय नाही अशी स्थिती झाली आहे. कारण दुसरे काही तू शिकला नाही आहेस. आणि आताही शिकशील ते याच कामासाठी वापरले जाणारे एखादे सॉफ्टवेअर शिकशील..
म्हणून आमच्याकडे मी शाळा परीक्षा यांना शून्य महत्व देतो. आणि इतर जे जे काही करायचे आहे ते परीक्षेच्या आदल्या दिवशी सुद्धा करायला देतो. आजवर कधी मुलाना स्वतःहून विचारायला गेलो नाही की परीक्षेत किती मार्क्स पडले. मार्क्स मागे लागायची जी चूक आपल्याकडून झाली आहे ती स्वीकारून मुलानी तरी करू नये असे वाटते. तीच सवय पुढे जाऊन पगार प्रमोशन या मागे कशी बदलते हे तुम्ही छान सांगितले आहे.
शाळेत आम्ही तुम्हाला वेगळे शिकवतो असे म्हणतात खरे पण शेवटी मुलांचे मूल्यांकन मार्क्स वरच ठरते.
बाई दवे,
मी आपला मायबोलीवरील पहिला चाहता. अजून वाचायला आवडेल.
जबरदस्त लिहिले आहे. लेख आवडला
जबरदस्त लिहिले आहे. लेख आवडला.
Education...has produced a vast population able to read but unable to distinguish what is worth reading.
- George Macaulay Trevelyan
दुर्दैवाने हे सत्य आहे
दुर्दैवाने हे सत्य आहे
म्हणून आमच्याकडे मी शाळा
म्हणून आमच्याकडे मी शाळा परीक्षा यांना शून्य महत्व देतो. >>> रोगापेक्षा औषध भयंकर आहे हे. कृपया लेखकांना काय म्हणायचे आहे ते समजून प्रतिसाद द्या. अशा प्लॅटफॉर्मवर अनेक जण वाचत असतात. काहींना तुम्ही रोल मॉडेल वाटत असाल.
लेख आवडला.
लेख आवडला.
पण व्यावहारिक पर्याय पण पुढे आले तर योग्य समतोल साधता येईल शिक्षणाचा.
समाज नावाच्या मोठ्या तुरूंगात
समाज नावाच्या मोठ्या तुरूंगात सुखाने राहायचे असेल तर शाळा नावाच्या बालतुरुंगात प्रवेश घेणे अपरिहार्य आहे. समाज हा तुरूंग एका दिवसात बनलेला नाही, शेकडो वर्षांची मानसिक घुसळण त्यामागे आहे. शाळा हा तुरूंग समाजासाठी गरजेचा आहे.
वरचा लेख शाळा ह्या शब्दाला समाज हा शब्दाने रिप्लेस करा अशी कमांड देऊन परत छापला तरी तितकाच परिणामकारक वाटेल.
उत्तम लेख..
उत्तम लेख..
म्हणून आमच्याकडे मी शाळा
म्हणून आमच्याकडे मी शाळा परीक्षा यांना शून्य महत्व देतो. >>> रोगापेक्षा औषध भयंकर आहे हे. कृपया लेखकांना काय म्हणायचे आहे ते समजून प्रतिसाद द्या. अशा प्लॅटफॉर्मवर अनेक जण वाचत असतात. काहींना तुम्ही रोल मॉडेल वाटत असाल.
>>>>>>
रोल मॉडेल बद्दल धन्यवाद
पण उगाच माझ्या मोठ्या पोस्ट मधील एक वाक्य पकडण्याऐवजी खालील धाग्यावर मी जे सविस्तर किस्से आणि अनुभवांसह लिहिले आहे ते वाचून आपले मत सांगा.
पण वादाला वाद असेल तर यावर इथे माझे शेवटचे पोस्ट.
-----------
विद्यार्थी की परीक्षार्थी !
https://www.maayboli.com/node/85378
चांगल्या धाग्याची वाट लावू
चांगल्या धाग्याची वाट लावू नये ही विनंती. बाकी आपली मर्जी.
खूप एकांगी वाटला.
खूप एकांगी वाटला.
मला वाटतं 60 किंवा 70 च्या दशकात अशा शाळा असल्या तर माहित नाही पण प्रश्न विचारू नये वगैरे जे लिहिले तशी शाळा मी तरी बघितली नाही.
आपली शिक्षण पद्धती मुख्य पाठांतरावर भर देणारी होती किंवा इनोव्हेटिव्ह कल्पना क्रिएटिव्हिटी शिकवणारी नव्हती हे खरं आहे..
पण आता जा आयसीएससी वगैरे शाळा येतात तर त्यांची शिक्षण पद्धती बरीच प्रोजेक्ट बेस्ड हे आणि मुलांमध्ये क्रिएटिव्हिटी वगैरे येईल यासाठी प्रयत्न केले जातात..
या शाळांमध्ये नववी नंतर त्यांना आर्थिक इकॉनॉमिक्स अकाउंटिंग यासारखे विषयही घेता येतात.
अर्थात स्टेट बोर्ड आणि ही या संदर्भात पावले उचलून असं काही तेही करू शकतात किंवा केलाही असेल मला एवढं माहिती नाही आता.
आर्थिक साक्षरता हे बरोबर आहे. शाळेने दिलं तर चांगलंच आहे पण नाही तर वर्तमानपत्रातून येणारे रकाने किंवा तुम्ही स्वतःलाही ते शिकवू शकता किंवा पालक मुलांना शिकवू शकता.
परीक्षांना अवाजवी महत्त्व देणं ही एक गोष्ट झाली आणि परीक्षाच नको असे म्हणणं ही दुसरी गोष्ट झाली.
परीक्षाच नको तर ते मूल्यमापन त्यांना किती समजले याचा अंदाज कसा येणार?
नियम पाळण, शिस्त पाळण यात
नियम पाळण, शिस्त पाळण यात काही चुकीचे नाही.
उलट शाळांमधून नियम आणि शिस्त पाळण्याचे, तेही मनापासून पाळण्याचे संस्कार मुलांवर केले पाहिजेत. स्वच्छतेचे संस्कार केले पाहिजेत - मुख्य करून सामाजिक स्वच्छतेचे आणि शिस्तीचे.
खरंतर सामाजिक शिस्त आणि नियम न पाळल्यामुळेच इतका गदारोळ आणि बेशिस्तपणा, अस्वच्छता सगळीकडे बघायला मिळते.
फारसा पटला नाही.
फारसा पटला नाही.
यात लिहीलेले सगळे शाळा करत नाही. आपल्या अवतीभोवतीची सिस्टीम करते. इथल्या अनेकांच्या बाबतीत ममव - मराठी मध्यमवर्गीय- सामाजिक व्यवस्था. एकाच शाळेत एकाच तुकडीत शिकलेला ममव मुलगा व गुज्जू मुलगा पुढे एकदम वेगळ्या मार्गाने पुढे जातात. यात उल्लेख केलेले "श्रीमंत मुलांना हे शिकवले जाते" - ते ही शाळेत शिकवत नाहीत. त्यांच्या भोवतीची सिस्टीम शिकवते. शाळेत सर्वांना सेम शिकवले जाते.
शाळा विद्यार्थ्यांना नोकरी करायला सांगत नाही. शाळा विविध विषयांतील मूलभूत ज्ञान देते. त्यातले नक्की कोणते पुढे लागणार आहे हे विद्यार्थ्यांना तेव्हा माहीत नसते.
आणि शाळा शिस्त शिकवते, नियम पाळायला शिकवते ते दोन्ही अगदी महत्त्वाचे आहे. कोणत्याही क्षेत्रात यशस्वी व्हायला शिस्त लागतेच - ती इतरांनी लादलेली असो किंवा स्वतःच स्वतःवर लादलेली असो.
शाळेतून बाहेर पडल्यावर काहीतरी वेगळे करण्यापासून रोखणे हे ही सिस्टीम - सामाजिक व्यवस्था करते. ममव मुलांना (आणि मुलींना) नोकरी करणे भाग पडते कारण त्यालाच मराठी समाजात सामाजिक प्रतिष्ठा असते. त्याच शाळेत शिकलेला गुज्जू किंवा राजस्थानी मुलगा आपल्या समाजातून लोन घेउन व्यवसाय सुरू करतो, ते तो फार डेअरिंगबाज असतो म्हणून नाही, तर त्या समाजात त्यालाच प्रतिष्ठा व सपोर्ट असतो म्हणून.
शाळेतून बाहेर पडल्यावर
शाळेतून बाहेर पडल्यावर काहीतरी वेगळे करण्यापासून रोखणे हे ही सिस्टीम - सामाजिक व्यवस्था करते. ममव मुलांना (आणि मुलींना) नोकरी करणे भाग पडते कारण त्यालाच मराठी समाजात सामाजिक प्रतिष्ठा असते. त्याच शाळेत शिकलेला गुज्जू किंवा राजस्थानी मुलगा आपल्या समाजातून लोन घेउन व्यवसाय सुरू करतो, ते तो फार डेअरिंगबाज असतो म्हणून नाही, तर त्या समाजात त्यालाच प्रतिष्ठा व सपोर्ट असतो म्हणून>>>>>>>
+॑१००००००
<<<<< ते तो फार डेअरिंगबाज
<<<<< ते तो फार डेअरिंगबाज असतो म्हणून नाही, तर त्या समाजात त्यालाच प्रतिष्ठा व सपोर्ट असतो म्हणून >>>>>
हे जरी बरोबर असले तरी मला वाटते इथे मुद्दा हा नाही की तो व्यवसायात उपजत डेअरिंगमुळे पडतो की समाजात पद्धत असल्याने पडतो.
तर इथे मुद्दा हा आहे की अल्टिमेटली तो शाळा नावाच्या कारखान्याला फाट्यावर मारूनच आपला मार्ग निवडतो मग त्या मागचे कारण त्याची स्वतःची डेअरिंग असो की समाजातली पद्धत..
आणि समाजात पद्धत आहे याचा अर्थ त्यांच्या समाजानेच हे ओळखले आहे.
आमच्यासोबत बारावीला एक गुजराती मुलगा होता. अभ्यासात एवरेज होता. त्याच्या घरच्यांनी बारावीच्या वर्षीच त्याचे लग्न ठरवले आणि बारावीची परीक्षा चालू असतानाच दोन पेपरच्या मध्ये त्याचा साखरपुडा झाला. आम्ही बाकीचे सगळे मित्र त्याला आणि त्याच्या घरच्यांना कसे बावळट लोकं आहेत, साखरपुडा करायला दोन आठवडे थांबले असते तर काय झाले असते, परीक्षेच्या मध्येच केला, शिक्षणाची किंमत नाही म्हणून हसत होतो.
त्या मुलाने बारावी नंतर शिक्षण सोडले आणि धंद्यात उतरला. आता कसलासा छोटा मोठा कारखाना आहे त्याचा. त्याच्यापेक्षा अभ्यासात बरेपैकी हुशार असणाऱ्या पण जॉब करणाऱ्या मुलांपेक्षा जास्त कमावतो आणि त्यांच्या आधी सेटल झाला आहे.
थोडक्यात शाळा हा एक कारखाना आहे हे एका समाजाने ओळखले आहे तर एकाने नाही. किंवा ओळखून सुद्धा हाच योग्य पर्याय आहे म्हणत किंवा आता दुसरा पर्याय नाही असे मानत त्या कारखान्याला स्वीकारले आहे.
त्या दिवशी शाहरुखच्या धाग्यावर कोणीतरी एक पोस्ट लिहिली की तो ऍक्टर न होता दुसऱ्या कुठल्या क्षेत्रात असता तरीही खूप यशस्वी झाला असता. आता ही पोस्ट लिहिणाऱ्याला त्याचे गणित–सायन्स मधील मार्क्स माहीत नसतील पण तरीही हा विश्वास वाटला कारण बुद्धिमत्ता त्या पलीकडे असते हे आपल्यालाही कळत असते पण वळत नसते
आणि हो, शाळा शिकतानाच तिला अवाजवी महत्व दिले तर शाळा शिकून बाहेर पडल्यावर काहीतरी वेगळे करायचा विचार तुम्ही कसा करणार? कारण तुम्ही आधीच त्यात मेंटली अडकलेले असतात. हे विचार शाळा कॉलेज शिकत असतानाच मनात यायला, रुजायला हवेत.
फारएण्ड, प्रतिसाद वाचला.
फारएण्ड, प्रतिसाद वाचला. थोडासा पटला, थोडासा नाही.
लेखात कोणतीच दिशा दिलेली नाही. चुकांवर बोट ठेवलेले आहे. डावा दृष्टीकोण आहे. म्हणून तो इग्नोर केला जावा असे वाटत नाही.
सचिन तेंडुलकर सुद्धा ममव आहे. पण त्याला कोणते धडे मिळाले ज्यामुळे त्याने वेगळं क्षेत्रं निवडलं ? किंवा भारतात ८०% कृषीप्रधान समाजातल्या पुढच्या पिढ्याना शाळा शिकून नोकरी का कराविशी वाटली ?
शालेय शिक्षणात व्यापार कसा करावा हे शिकवण्याची गरज नाही. पण मुलांची जडण घडण त्या दृष्टीने व्हावी असा अभ्यासक्रम असावा असे वाटते. व्यवसाय किंवा व्यापारच करावा असे काही नाही. आय सी एस सी अभ्यासक्रमातून स्पर्धा परीक्षा देणारी मुलं तयार होतात.
हल्ली करीयर कौन्सिलिंगचे कोर्सेस निघाले आहेत. हे शाळेत शिकवता येऊ शकेल. फक्त शाळाच नाही, तर ज्युनिअर कॉलेज आणि नंतरचे पदवी व पदव्युत्तर कॉलेज यातून विशिष्ट कोर्सेस आखता येतील.
शाळेत नियम न पाळणार्या मुलांकडे कसे पहायचे याचा शास्त्रीय अभ्यास व्हावा. चीन मधे मुलांचा कल पाहून त्यांना स्पोर्ट्स, व्यवसाय, अभियांत्रिकी, मेडीकल अशा क्षेत्राचं शिक्षण शाळेतच दिलं जातं ( ही ऐकीव माहिती आहे). पण हे आदर्श नाही. कारण यात कंपल्शन आहे. पालकांचा काहीच रोल नाही त्यात. ही माहिती कदाचित जुनी असेल, आता बदललेली असेल.
आपल्याकडे दहावी नंतर कला, वाणिज्य आणि सायन्स अशा तीनच स्ट्रीम्स आहेत. ज्यांना पहिल्या दोन ठिकाणी प्रवेश मिळत नाही ते कला विभागात जातात. या क्षेत्राचे नाव कला आहे पण इथे कोणती कला विकसित होते हे माहीती नाही. शाळेतच कल पाहून विद्यार्थ्यांच्यात कोणत्या विभागाला जायचे त्यासाठी प्रोत्साहन दिले पाहीजे.
मोबाईल /इंटरनेट क्रांतीमुळे आता शाळांमधेच सगळं शिकवलं पाहीजे हे पण गरजेचं राहिलेलं नाही. बदलत्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून विद्यार्थ्यांच्या सामाजिक पार्श्वभूमीप्रमाणे इतर क्षेत्राबद्दल जाणून घेण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर करून घेऊन पालकांना सहभागी करता येईल असे ऑनलाईन उपक्रम आखावेत. जेणे करून व्हॉट्स अॅप युनिवर्सिटीला आळा बसेल.
व्यवसाय शिकवणे शक्य नाही, पण रिस्क घेणे शिकवले पाहीजे. आत्ता इतकेच नाहीतर थ्री इडीयटसच्या मार्गाने जाईल प्रतिसाद.
फा चा मुद्दा मलाही पटतोय.
फा चा मुद्दा मलाही पटतोय.
शाळेपेक्षा जास्त मुख्य समस्या पालक व सामाजिक प्रतिष्ठा आहे.
माझ्या पिढीतील ममव कुटुंबातील काही जण मला माहिती आहेत की ज्यांनी पाचवी सहावी मधे शाळा सोडली व कला क्षेत्रात शिक्षण व करिअर केले. त्यांच्या पालकांनी पण त्यांना छान सपोर्ट केला.
शाळा तुम्हाला सगळ्या विषयांना exposure देते. त्यातून आपला कल ओळखून मग ती वाट पुढे निवडावी हे अपेक्षित आहे. साधारण हायस्कूल नंतर मुलांनी/ पालकांनी मुलांना स्वतःला कशात जास्त गती आहे हे ओळखून, समजावून घेऊन तिथून पुढचा मार्ग ठरवावा.
आयसीएससी वगैरे शाळा येतात तर
आयसीएससी वगैरे शाळा येतात तर त्यांची शिक्षण पद्धती बरीच प्रोजेक्ट बेस्ड हे आणि मुलांमध्ये क्रिएटिव्हिटी वगैरे येईल यासाठी प्रयत्न केले जातात..>> पालकांना घरी त्रास नको म्हणून हे projects शाळेतच करून घेतले जातात. मुलं शाळेतच गुगल search करतात किंवा teachers printouts देतात आणि कॉपी पेस्ट केल्या जाते. त्यामुळे मूळ उद्देश साध्य होतच नाही. मार्क्स मात्र भरमसाट मिळतात.
projects शाळेतच करून घेतले
projects शाळेतच करून घेतले जातात. मुलं शाळेतच गुगल search करतात किंवा teachers printouts देतात आणि कॉपी पेस्ट केल्या जाते. त्यामुळे मूळ उद्देश साध्य होतच नाही. >>
पालकांनी ते करू नये असाही उद्देश असावा.
गुगल सर्च करून २-३ स्रोतांमधून माहिती शोधणे, काढणे, , ती स्वतःच्या शब्दात लिहिणे त्याची योग्य रीतीने मांडणी करणे, पुढे ते वर्गासमोर present करणे यातून मुलं बराच काही शिकतात..
व्यावसायिक / कॉलेज जीवनात हे असच काम त्यांना करायला लागणार असतं.
ते जसाच्या तास कॉपी केलं जात नसावं... ते आपल्या शब्दात मुलानी मांडावं... अस अपेक्षित असेल.. किंवा तसा शिक्षकांचा कटाक्ष असेल.. हे गृहितक.
आयसीएसई शाळांचा अनुभव वेगळा
आयसीएसई शाळांचा अनुभव वेगळा आहे. होमवर्क एव्हढा दिलेला असतो कि मुलांना प्रोजेक्ट वर्कसाठी वेळ मिळत नाही. प्रोजेक्ट आज दिला जातो आणि उद्या सबमिट करा म्हणून सांगतात. ते पालकांनाच करावे लागते. कारण होमवर्क राहीला तर ते ही चालत नाही. त्यामुळं अभ्यास घेणे हे बंद झाले आहे. शाळेतले टीचर्स आमच्या पालकांना सांगतात कि तुम्ही घरी अभ्यास घेऊ नका. ते आमचं काम आहे.
बारावीला परीक्षा दिली नाही/
बारावीला परीक्षा दिली नाही/ फाट्यावर मारले..
आणि आता तो चांगले पैसे कमावतो...
म्हणजे तुम्ही शाळा आणि पैसे कमावणे याचा परस्पर संबंध जोडलात..
म्हणजे तुम्ही शिकता ते पैसे मिळविण्यासाठी.. ? बस तेव्हढाच उपयोग शिक्षणाचा??
हा धंदा, कारखाना, किंवा प्लंबिंग, electrician वगैरे व्यवसायांमध्ये ते त्या त्या पद्धतीच शिक्षण घेत असतातच की..
त्याला नक्कीच बारावी तून बाहेर काढून कंपनीचा मालक केलं नसेल, तो आधी शिकाऊ म्हणून अनेक लोकांच्या हाताखाली काम करून हळू हळू वर गेला असेल.. अशी उदाहरणे बघितली आहेत.
त्याच्याकडे तो संधी होती.
शिक्षणाला पर्याय नाही - व्यावसायिक घ्या किंवा पारंपरिक पद्धतीने शाळा/ कॉलेज करत शिका.
एका विशिष्ट
एका विशिष्ट अभ्यासक्रमाअंतर्गत शिक्षण घेणे आणि शिकणे यात गल्लत होत आहे. शिकण्याची प्रोसेस आयुष्यभर चालते. तिला चौकट नसते.
म्हणजे तुम्ही शाळा आणि पैसे
म्हणजे तुम्ही शाळा आणि पैसे कमावणे याचा परस्पर संबंध जोडलात..
>>>
हो, कारण तो तसा आहे. जो मी नाही जोडला आहे
पैसे कमावणे म्हणजे माणसांच्या या जगात survive करणे. टिकून राहणे. हाच निसर्गनियम आहे. शालेय शिक्षण हे त्याचे एक माध्यम किंवा मार्ग आहे.
जास्त शाळा शिकल्याने माणूस सभ्य सुसंकृत समंजस प्रगल्भ शिस्तप्रिय वगैरे बनतो या भ्रामक कल्पना आहेत. शिक्षण घेतलेल्या माणसांनीच या गुणांचे निकष बनवले आहेत आणि त्यावर ते इतरांना जोखायला बघतात.
ते जसाच्या तास कॉपी केलं जात
ते जसाच्या तास कॉपी केलं जात नसावं... ते आपल्या शब्दात मुलानी मांडावं... अस अपेक्षित असेल.. किंवा तसा शिक्षकांचा कटाक्ष असेल.. हे गृहितक.>> Project करता फार फार तर दोन periods दिले जातात. सगळं घाईघाईत आटपायचं असतं. बहुतेक वेळा तर printout image जशाच्या तशा नोटबुक मधे चिकटवल्या जातात.
मी स्वतः बारा वर्षे आय सी एस सी बोर्डाच्या एका नामांकित शाळेत काम केलंय. (मी शिकवत नव्हते तेव्हा. पण हे सगळं डोळ्यासमोर घडत असायचं त्याचा खूप त्रास व्हायचा.)
मूळ लेखात मुद्दा आहे की
मूळ लेखात मुद्दा आहे की शाळांच्या कारखान्यात नोकरदार वर्ग तयार केला जातो. आजच्या कॉर्पोरेट जगतात नोकरदार वर्गाला प्रेझेंटेशन, रिपोर्ट्स आणि कम्युनिकेशन स्किल गरजेचे असते. त्या दृष्टीने हा सध्याचा भरमसाठ प्रोजेक्टवाला अभ्यासक्रम असावा का?
Projects असावेत पण ते मुलांना
Projects असावेत पण ते मुलांना स्वतः ला करू द्यावेत. त्यांनी मागितला तर पालकांनी दुरून मदत/सल्ला द्यावा फक्त. मार्कांच्या शर्यतीत जाऊ नये.
शाळेतून बाहेर पडल्यावर
शाळेतून बाहेर पडल्यावर काहीतरी वेगळे करण्यापासून रोखणे हे ही सिस्टीम - सामाजिक व्यवस्था करते. ममव मुलांना (आणि मुलींना) नोकरी करणे भाग पडते कारण त्यालाच मराठी समाजात सामाजिक प्रतिष्ठा असते. त्याच शाळेत शिकलेला गुज्जू किंवा राजस्थानी मुलगा आपल्या समाजातून लोन घेउन व्यवसाय सुरू करतो, ते तो फार डेअरिंगबाज असतो म्हणून नाही, तर त्या समाजात त्यालाच प्रतिष्ठा व सपोर्ट असतो म्हणून>>>>>>>
या दोन्ही समाजांच्या( तूर्तास या उदाहरणा संदर्भात ) परंपरागत धोपटवाटा या वेगवेगळ्या आहेत हे ही इथे फार महत्वाचे आहे. त्यांच्यासाठी या परंपरागत मळलेल्या वाटा (म्हणूनच परिचित आणि सोयीच्या ) आहेत. आता ते धोपटमार्ग तसे का बनले याचा धांडोळा इतिहासातच घ्यावा लागेल(तो वेगळा विषय होईल). आजून एक बाब म्हणजे इथे आपण मराठी, गुजराती/मारवाडी याच समाजांच्या अनुषंगाने विचार करतो आहे. पण भारतात आज घडीला कित्येक समाज आहेत जे उद्योग धंद्यामध्ये फारसे अग्रेसर नाही आहेत. उदाहरणार्थ बंगाली, ओडिया, दक्षिणेतले अनेक समाज, उत्तरेतील पंजाबी वगळता जाट,गुज्जर. यात बंगाली आणि दक्षिणेतील समाज वगळता इतर समाजांत आयुष्यातील शिक्षणाच्या महत्वाने आपल्या इथल्या इतके मूळ, या शतकाच्या सुरवाती पर्यंत पकडले नव्हते मग त्यांचे घोडे कुठे अडले? त्यांचे विचार तर स्वतंत्र होते, ते मालक का होऊ शकले नाहीत? त्यांच्या बाबत शाळेची थिअरी कुठे गंडतेय?, की वास्तविक कारणांचा केंद्रबिंदू कुठल्या तरी एका ध्रुवावर नसून अनेक कारणांच्या कुठल्यातरी छेदनबिंदूवर तर नाही ना? याचा विचार व्हायला हवा.