प्रवास माओवाद्यांबरोबर

Submitted by टवणे सर on 14 August, 2019 - 01:08

Nightmarch: Among India’s Revolutionary Guerrillas
by Alpa Shah

माओवादी म्हटले की गडचिरोली ते झारखंड या पट्ट्यात आदिवासी भागात होणारे हिंसक हल्ले बहुतेकांच्या डोळ्यासमोर येतील. उग्रवादी, दहशतवादी ही विशेषणे यांना लावली जातात. आजकाल अर्बन नक्षल ही संज्ञादेखील पॉप्युलर झाली आहे.
मात्र नक्षलींचे कार्य का टिकून आहे, कसे चालते, त्यांचे साधनसामुग्री तसेच मनुष्यबळाच्या रासदीचे मार्ग कोणते आणि मुख्य म्हणजे ही चळवळ का टिकून आहे याबाबत अनेकांच्या मनात कुतूहल असेल.

अल्पा शाह या ब्रिटिश समाजशास्त्र विषयातील अभ्यासक आहेत (आफ्रिकेतील गुजराती कुटुंबात जन्म व इंग्लंडमध्ये शिक्षण व पुढील आयुष्य). त्यांनी प्रत्यक्ष झरखंडामधील खेडेगावात 4पेक्षा अधिक वर्षे राहून छोटा नागपूरमधील आदिवासी जमातींवर अभ्यास केला आहे. ज्या खेडेगावात त्या राहिल्या तिथे साहजिकच त्यांचा संबंध नक्षलवादी कार्यकर्ते व नेत्यांबरोबर आला. एका वरिष्ठ नेत्याला भेटण्याची त्यांना संधी मिळाली. त्यासाठी त्या दुसऱ्या राज्यात असलेल्या एका कॅम्पमध्ये भेटीला गेल्या. तिथे त्यांना झारखंडला परतणारी एक प्लॅतून दिसली. त्या प्लॅतूनबरोबर त्यांनी सात रात्रीचा 150मैलाचा जंगल शेतीवाडीतून पायपीटीचा प्रवास केला त्याची ही कहाणी. त्याचबरोबरीने चार पाच वर्षे प्रत्यक्ष या भागात स्थानिक लोकांच्या निवासात त्यांच्या कुटुंबियांप्रमाणे राहून काढली असल्याने त्या भागातील नक्षली प्रभाव, चळवळीला असलेला पाठिंबा , स्थानिकांचा सहभाग असे अनेक पैलू त्या मांडतात.

हा विषयच असा आहे की वैयक्तिक राजकीय सामाजिक मते पूर्णपणे बाजूला सारून लिहिणे अशक्य आहे. तरी लेखिकेने ते बऱ्यापैकी साधले आहे. ग्यानजी हा एक उचवर्गीय उच्चशिक्षित नेता, विकास हा प्लातून कमांडर, कोहली हा ग्यानजी आणि लेखिकेचा अंगरक्षक मुलगा, सोनाबाई जिच्या घरी लेखिका 2 3 वर्षे राहिली, गावातली इतर काही लोकं अश्या प्रातिनिधिक व्यक्तींचे चित्रण पुस्तकात येते. त्यांच्या भूमिका, समस्या, महत्वाकांशा व चळवळी बरोबर असलेली गुंफण दिसते.
नक्षली चळवळ बिहारमधील शेतकरी कामगार अवकाशातून आदिवासी पट्ट्यात कशी आली, आदीवासीचा याला तात्त्विक पाठींबा आहे की चळवळ एक उदरनिर्वाहाचा व टिकून राहण्याचा 'पर्याय' आहे, सकृतदर्शनी हार होताना दिसत असली तरी नेतृत्व कोणत्या प्रेरणेने लढा देत आहे या प्रश्नाची उत्तरे थोडयाफार प्रमाणात मिळतात.

हा विषयाबद्दल समाजात वाचकात टोकाची मते असल्याने मी अधिक लिहीत नाही. शक्य असेल त्यांनी या प्रश्नाबद्दल अधिक वाचन करावे इतकेच सुचवेन. 50वर्षांपेक्षा अधिक काळ एक सशस्त्र सैद्धांतिक चळवळ बलाढ्य राज्याविरोधात सर्वात दुर्बळ समाज घटकाच्या मदतीने मधोमध टिकून आहे हे एकच कारण अधिक वाचन करण्यास पुरेसे आहे असे मी म्हणेन.

या पुस्तकाच्या अंती लेखिकेने एक दीर्घ निबंध लिहिला आहे ज्यात या प्रश्नावरील पुस्तकांची यादी व त्याचे चार भागात वर्गीकरण केले आहे. राजकीय प्रश्नाच्या दृष्टिकोनातून लिहिलेली, पत्रकारांनी भेट देऊन लिहिलेली, चळवळीच्या आतून लिहिलेली व कादंबरी/फिक्शन या फॉर्ममध्ये लिहिलेली असे हे चार वर्ग आहेत. ही यादी इथल्या वाचकांना अजून अधिक वाचण्यास प्रवृत्त करेल अशी आशा आहे. यातली बहुतेक पुस्तके मी वाचलेली नाही पण जमेल तसे वाचण्याचा प्रयत्न करणार आहे.

In Maoist and other armed conflicts, Anuradha Chenoy, Kamal Chenoy
The burning forest, Nandini Sundar
The Maoists in India, Nirmalngshu Mukherjee
War and Politics, Gaurav Navlakha
Days and nights in the heart of the rebellion, Gaurav Navlakha
Jangalnama, Satnam
India Waits, Jan Myrdal (written in 1980 in anticipation of a Maoist movement in tribal areas)
Red star over India, Jan Myrdal
Broken Republic, Arundhati Roy (एक जबरदस्त छोटेखानी पुस्तक. अरुंधती रॉय या सध्याच्या भारतीय विचारवंतांमधील एक अग्रणी विचारवंत आहेत आणि त्यापेक्षाही अधिक ताकदीच्या लेखिका आहेत)
Hello Bastar, Rahul Pandita (translated in Marathi by Chinmay Damle)
The lowlands, Jhumpa lahiri
The lives of others, Neel Mukherjee
Revolution highway, Dileep Simeon
Scripting the change, Anuradha Gandhy
Storming the gates of heaven, Amit Bhattacharya
Footprints of foot soldiers, Abhijit Das
Colors of the cage, Arun Ferreira

Group content visibility: 
Public - accessible to all site users

थोडी अजून पुस्तक ओळख चालली असती. पुस्तक मिळवून वाचायचा प्रयत्न नक्की करेन.

Hello Bastar, Rahul Pandita (translated in Marathi by Chinmay Damle) >>>> हे माहित नव्हतं.

आजकाल अर्बन नक्षल ही संज्ञादेखील पॉप्युलर झाली आहे. >>> काही हिंसक विचाराच्या लोकांकडून आपल्या विरोधकांना हे विशेषण लावायची पद्धत सुरू झाली आहे. याला पॉप्युलर (लोकप्रिय) असा शब्द वापरण्याचे कारण समजले नाही.

पुस्तकाबद्दल आणखी थोडं वाचायला आवडलं असतं.

फारच थोडक्यात आटपलं, अजून लिहायला हवं होतं.

> कोहली हा ग्यानजी आणि लेखिकेचा अंगरक्षक मुलगा > हे वाक्य 'कोहली हा आधी ग्यानजीचा आणि नंतर लेखिकेचा अंगरक्षक' असे बदलेले तर जास्त ठीक वाटेल का? किंवा मुलगा हा शब्दच काढून टाकला तर?

> आजकाल अर्बन नक्षल ही संज्ञादेखील पॉप्युलर झाली आहे. > आजकाल अर्बन नक्षल ही संज्ञादेखील एका विशिष्ठ गटाकडून दुसऱ्या एका विशिष्ठ गटाला हिणवण्यासाठी वापरली जाते.

कोणती पुस्तक कोणत्या साहित्यप्रकारात येतात हेदेखील लिहले तर चालेल.

भारतात कुळ कायदा सारखे कायदे महाराष्ट्रासारखे काही राज्यांत अजिबात राबविले गेले नाही. जमीनदार, काही प्रमाणात उद्योजक हे आदिवासी, सामान्य लोकांच्या शोषणाला जबाबदार आहेत. मोठ्या प्रकल्पांसाठी होणारे जमीनींचे अधिग्रहण, त्यामुळे स्थलांतरित लोकांचे प्रश्न असे अनेक कंगोरे नक्षलवाद, माओवादाला आहेत. सशस्त्र विरोधाची सुरूवात केल्यानंतर ती थांबत नाही कारण बंडाचा प्रतिकार करताना सरकारी यंत्रणा दडपशाही, निरपराध लोकांना गुन्ह्यात अडकवणे असे प्रकार करतात. त्यामुळे दुखावलेले लोक अशा चळवळींना सहाय्य करतात, तर काही महत्त्वाकांक्षी लोक विरोधकांना संपवण्यासाठी अशा संघटनांचा वापर करून घेतात. पुस्तक परिचय त्रोटक वाटला. धन्यवाद.

कोणत्याही चळवळीचा उध्येष सुरवातीला चांगलाच असतो नंतर
त्या चळवळी मध्ये अप्रवृती चा प्रवेश होतो आणि चळवळ भरकटते.
अगदी शिवसेना पासून अण्णा हजारे पर्यंत सर्वांचं हेच झाले आहे .
आणि त्याला मावो वादी चळवळ सुद्धा अपवाद नाही