व्यावसायिक जीवनात भावनांना स्थान नाही? दुटप्पीपणाचा पर्दाफाश!

Submitted by निमिष_सोनार on 22 November, 2026 - 09:30

व्यावसायिक जीवनात (Professional Life) भावनांना स्थान नसते, असे व्यवस्थापनशास्त्रातील अनेक लेख, पुस्तके आणि व्याख्यानांमधून वारंवार सांगितले जाते. कामाच्या ठिकाणी भावनिक होऊ नका, वैयक्तिक गोष्टी बाजूला ठेवा आणि निर्णय घेताना भावनांपेक्षा व्यावसायिक दृष्टिकोनाला प्राधान्य द्या, असा सल्ला दिला जातो. वरवर पाहता हा सल्ला अगदी योग्य वाटतो.

पण, एखाद्या कर्मचाऱ्याकडून चूक झाली किंवा त्याला अपेक्षित वेळेत एखादे काम पूर्ण करता आले नाही, तर काय घडते? आदर्श परिस्थितीत त्या कर्मचाऱ्याला शांतपणे समजावून सांगितले पाहिजे, त्याच्या चुकीचे परिणाम लक्षात आणून दिले पाहिजेत आणि त्यात सुधारणा करण्यासाठी मार्गदर्शन केले पाहिजे. मात्र, प्रत्यक्षात अनेक कार्यालयांमधील चित्र यापेक्षा वेगळेच असते.

बॉस कर्मचाऱ्यावर ओरडतो, कस्टमर आपला संताप व्यक्त करतो, वरिष्ठ अधिकारी मीटिंगमध्ये कर्मचाऱ्यांचा अपमान करतात आणि काही कार्यालयांमध्ये तर शिवीगाळ व नोकरीवरून काढून टाकण्याच्या धमक्याही दिल्या जातात.

मग प्रश्न असा पडतो की, रागावणे, धमकावणे, अपमान करणे, शिवीगाळ करणे आणि वरिष्ठांचा राग हाताखालील कर्मचाऱ्यांवर काढणे, या गोष्टी भावनांचेच प्रकटीकरण नाही का?

मग व्यावसायिक जीवनात भावनांना आवर घालण्याचा सल्ला केवळ कनिष्ठ कर्मचाऱ्यांसाठीच आहे का? वरिष्ठ व्यवस्थापन आणि कस्टमरनाच कार्यालयात आपल्या भावना व्यक्त करण्याचा अधिकार आहे का? याला दुसरे काय म्हणायचे, जर दुटप्पीपणा नाही तर?

जेव्हा एखादा कर्मचारी कामाच्या अतिरिक्त दबावामुळे तणावाखाली येतो, वरिष्ठांच्या अपमानास्पद बोलण्यामुळे दुखावला जातो किंवा अन्यायकारक वागणुकीमुळे संताप व्यक्त करतो, तेव्हा त्याला लगेच Professionalism चे धडे दिले जातात. शांत राहा, परिस्थिती समजून घ्या, वैयक्तिक पातळीवर घेऊ नका आणि कामावर लक्ष केंद्रित करा, असे सांगितले जाते.

म्हणजेच, वरिष्ठांचा राग म्हणजे "व्यवसायातील अपरिहार्य दबाव" (Pressure of Business) आणि कनिष्ठांचा राग म्हणजे "व्यावसायिकतेचा अभाव" (Lack of Professionalism)!

वरिष्ठांनी कर्मचाऱ्यावर ओरडणे म्हणजे Assertiveness, पण कर्मचाऱ्याने त्याच स्वरात उत्तर दिले तर तो Attitude Problem!

याला दुटप्पीपणा म्हणायचे नाही तर आणखी काय?

वास्तविक, भावना हा मानवी स्वभावाचा अविभाज्य भाग आहे. कार्यालयात प्रवेश करण्यापूर्वी एखादी व्यक्ती आपल्या भावना रिसेप्शनवर ठेवून आत येऊ शकत नाही. कर्मचारी म्हणजे एखादे यंत्र नाही की त्याला काम सोपवले आणि अपेक्षित Output मिळण्याची वाट पाहिली. प्रत्येक कर्मचाऱ्याला स्वतःचा स्वाभिमान असतो, त्याच्या भावनिक आणि मानसिक मर्यादा असतात, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या असतात आणि कामाच्या ठिकाणी सन्मानाने वागणूक मिळण्याची अपेक्षाही असते.

व्यावसायिक जीवनात भावनांवर नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे, हे मान्य. पण माणसाने अजिबात भावनाच व्यक्त करू नयेत, अशी अपेक्षा करणे अवास्तव आहे. राग, चिडचिड, निराशा आणि मनस्ताप या नैसर्गिक मानवी भावना आहेत. महत्त्वाचे हे आहे की, त्या भावना कशा प्रकारे व्यक्त केल्या जातात.

एखाद्या चुकीबद्दल नाराजी व्यक्त करणे आणि एखाद्याचा अपमान करणे या दोन पूर्णपणे वेगळ्या गोष्टी आहेत. कामाच्या गुणवत्तेबद्दल कठोर अभिप्राय देणे आणि एखाद्याचा स्वाभिमान दुखावणे यात फरक आहे. शिस्त राखणे आणि भीतीचे वातावरण निर्माण करणे या एकसारख्या गोष्टी नाहीत.

दुर्दैवाने, काही संस्थांमध्ये एक चुकीची समजूत खोलवर रुजलेली दिसते. अधिकारपदावर असल्यामुळे इतरांवर आवाज चढवण्याचे स्वातंत्र्य मिळते, वरिष्ठ असल्यामुळे इतरांचा अपमान करण्याचा परवाना मिळतो आणि कस्टमर असल्यामुळे वाटेल तसे बोलण्याचा विशेषाधिकार मिळतो, असे जणू मानले जाते.

या संपूर्ण विषयातील आणखी एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे Power Dynamics, म्हणजेच वरिष्ठ आणि कनिष्ठ यांच्यातील अधिकार व सत्तेची असमानता.

वरिष्ठ कर्मचाऱ्यांना कनिष्ठांच्या कामाचे मूल्यमापन करण्याचा, सूचना देण्याचा आणि गरज पडल्यास योग्य ती कारवाई करण्याचा अधिकार असतो. त्यामुळे अनेकदा कर्मचारी अपमान सहन करतात. नोकरी, आर्थिक स्थैर्य आणि भविष्यातील करिअर यांची त्यांना चिंता असते. त्यांचे मौन आणि संयम हा त्यांच्या स्वभावाचा भाग असेलच असे नाही; कदाचित त्यांच्याकडे दुसरा पर्यायच नसतो.

मात्र, अशा वातावरणाची किंमत संबंधित संस्थांनाही मोजावी लागते.

कर्मचारी आपल्या चुका लपवू लागतात, समस्या वेळेत वरिष्ठांपर्यंत पोहोचवण्यास कचरतात आणि नवीन कल्पना मांडण्याचा आत्मविश्वास गमावतात. कामाप्रती असलेली त्यांची बांधिलकी कमी होऊ लागते आणि हळूहळू संस्थेशी असलेले भावनिक नातेही संपुष्टात येते.

वरवर पाहता सर्व काही सुरळीत सुरू असते. कामे होतात, मीटिंग्ज होतात, रिपोर्ट्स तयार होतात. पण अंतर्गत पातळीवर कर्मचारी संस्थेपासून भावनिकदृष्ट्या केव्हाच दुरावलेले असतात.

मग खऱ्या अर्थाने Professionalism म्हणजे नेमके काय?

माझ्या मते, Professionalism म्हणजे भावनांना दाबून टाकणे नव्हे. तर स्वतःच्या आणि इतरांच्या भावनांचा आदर राखून काम करणे होय. व्यावसायिकतेचे नियम केवळ कनिष्ठ कर्मचाऱ्यांनाच लागू असता कामा नयेत. ते CEO पासून ते अगदी कनिष्ठ कर्मचाऱ्यापर्यंत सर्वांना समान रीतीने लागू असले पाहिजेत.

कस्टमर असो, बॉस असो किंवा सहकारी, कोणालाही दुसऱ्या व्यक्तीचा स्वाभिमान दुखावण्याचा अधिकार नाही.

कामाच्या ठिकाणी चूक झाली तर त्यावर चर्चा व्हावी, जबाबदारी निश्चित व्हावी आणि आवश्यक ती सुधारात्मक कारवाईही व्हावी. मात्र, यापैकी कोणत्याही गोष्टीसाठी अपमान, शिवीगाळ किंवा धमकावण्याची आवश्यकता नसते.

शेवटी, प्रत्येक व्यवस्थापनाने स्वतःला एक प्रश्न विचारायला हवा :

जर स्वतःच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवणे ही कर्मचाऱ्याची व्यावसायिक जबाबदारी असेल, तर स्वतःच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवणे ही वरिष्ठ व्यवस्थापनाची आणि कस्टमरचीही व्यावसायिक जबाबदारी का असू नये?

व्यावसायिकतेचे नियम हे पदानुसार बदलता कामा नयेत. किंबहुना, पद जितके मोठे, तितकी जबाबदारी अधिक आणि संयम व आत्मनियंत्रणाची अपेक्षाही अधिक असायला हवी.

कारण कार्यालये ही माणसांनी काम करण्याची ठिकाणे आहेत, रोबोट्सनी काम करण्याची नाहीत. आणि ज्या व्यवस्थापनाला (कस्टमरसह) कर्मचाऱ्यांकडून व्यावसायिक वर्तनाची अपेक्षा असते, त्यांनी सर्वप्रथम स्वतःच्या वागणुकीत माणुसकी जपायला शिकले पाहिजे.

© निमिष सोनार, पुणे

Group content visibility: 
Public - accessible to all site users