ऊत्क्रांती होताना (फोटोसहीत)

हे आहे स्ट्रेलित्झिया किंवा बर्ड ऑफ पॅराडाईझ फ्लॉवर. मराठीत याचे नाव दीपकळी असल्याचे एका
प्रदर्शनात बघितले होते.

वंशसातत्य टिकवणे हे तर प्रत्येक सजीवाचे धेय असते, अगदी सूक्ष्म वनस्पती पण त्यांना
अपवाद नसतात.पण वनस्पतिंवर असणारे एक सर्वात मोठे बंधन म्हणजे ते इतर सजीव,
म्हणजेच किटक, पक्षी व प्राणी यांच्याप्रमाणे हालचाल करू शकत नाहीत. पण यावर
त्यांनी अफ़लातून उपाय शोधून काढलेले असतात.

रुढ अर्थाने, म्हणजे आपल्या डोळ्यांना जाणवेल अशी हालचाल म्हणजेच स्थलांतर
त्या करत नाहीत. त्यांचा प्रवास होतो तो मुख्यता परागकणांच्या रुपात किंवा
बीजांच्या रुपात. आणि यासाठी त्यांना इतर सजीवांची मदत घ्यावी लागते.
हि मदत अर्थात विनामोबदला क्वचितच असते. आजकाल कोण कुणासाठी
काय करतो हो ? यात काहीवेळा फ़सवणुकीचे प्रकार होतातच. पण एकमेकांवर
कुरघोडी करण्याचे प्रयत्न दोन्ही बाजूंनी होत असतात. या प्रयत्नांतून जे बदल
फायदेशीर ठरतात, ते पुढच्या पिढीत उतरतात.

हि जी प्रक्रिया असते ती आपल्या आयूष्यमानाच्या तूलनेत इतकी संथ असते,
की आपल्याला एका आयूष्यात ती अनुभवणे अशक्य असते. ठराविक वनस्पति
आणि ठराविक किटक वा पक्षी यांचे परस्पर संबंध इतके दृढ असतात की काही
कारणाने, एका प्रजातीला धोका झाल्यास वा त्यांची संख्या घटल्यास, त्याच्याशी
संबंधित असणारी दुसरी प्रजाती नष्ट होण्याचा धोका असतो. मानवाच्या बाबतीत
मात्र याची शक्यता कमी आहे. संपूर्ण मानवजात पृथ्वीवरून नष्ट झाली, तरी फारसे
काहि बिघडणार नाही. (कदाचित कोंबडी, कुत्रे, गहू, बटाटा वगैरे नष्ट होतील.)

तर हे जे बदल होत असतात, ते आपल्याला जाणवतील इतक्या वेगाने होत
नाहीत, पण असे एक उदाहरण मलाच काय तूम्हालाही अनुभवता येईल.
वरच्या फ़ोटोत जे "फूल" दिसतेय, ते असा प्रयत्न सध्या करत आहे.

या "फूला"चे काही प्रकार तूम्ही आजूबाजूला बघितले असतील. (इथे जमल्यास
अवश्य फ़ोटो टाका.) फूलाचा उल्लेख केला तर एक बेसिक रचना आपल्या
डोळ्यासमोर येते. पाकळ्यांची गोलाकार रचना आणि मधे स्त्रीकेसर आणि
पूंकेसर यांची दाटी (शिवाय मादी फूल असेल तर बाल्यावस्थेतला बीजकोषही.)
इथे तशी काही रचना दिसत नाही. म्हणजे पाकळ्यासदृष्य काहीतरी आहे पण
ते गोलाकार नाही.

परागीभवन करणारे दोन मुख्य सजीव घटक म्हणजे किटक आणि पक्षी.
(इतर निर्जीव घटकात वारा येईल.) पण या दोघांच्या सवयीत फ़रक आहे.
दोघांना ही मोबदला म्हणून झाडे साखरपाणी देतात. (हो ते केवळ साखरपाणीच
असते. मध ही पूर्णत: मधमाश्यांची निर्मिती असते.)

या दोघांतला मुख्य फरक आहे तो त्यांच्या रंग आणि गंध ओळखण्याच्या
क्षमतेत. किटकांची नजर वर्णपटलाच्या अतिनील टोकाकडे जास्त संवेदनशील
असते. आपल्याला पिवळा दिसणारा रंग त्यांना जांभळा दिसू शकतो. तसेच
त्यांची गंधांची जाणीव खूपच तीव्र असते. फुलांनी निर्माण केलेले गंध त्यांना
दूर अंतरावरून ओळखता येतात. आणि त्याचा मागोवा घेत ते फुलांकडे येतात.
रंग काय किंवा गंध काय, ते निर्माण करण्यासाठी झाडांना बराच कच्चा माल
जमवावा लागतो. त्यामूळे जर गंध तीव्र असेल आणि त्याने काम भागणार
असेल तर रंग निर्माण केले जात नाहीत. रात्री उमलणारी अनेक फूले यासाठीच
सुगंधी आणि शुभ्र असतात. रात्री तसाही रंगांचा उपयोग नसतो.

पक्ष्यांची नजर मात्र वर्णपटलाच्या लाल टोकाकडे तीव्र असते. त्यांनाही आपल्या
प्रमाणेच, लाल, नारिंगी, पिवळा या रंगांचे आकर्षण असते. (आपण खातो ती
बहुतेक फळे याच रंगात असतात.) ते रंग त्यांना दूरवरून ओळखता येतात.
आपल्याकडची सावर, पांगारा, पळस फूलायला लागले कि त्याच्यावर पक्षी
सम्मेलनच भरलेले दिसते. पण या तिन्ही फूलांना गंध नसतो, कारण पक्षांचे गंधज्ञान
तितकेसे चांगले नसते.

आता पक्षी यायला हवे असतील तर आणखी सोयी कराव्या लागतात. एकतर
फूलाचा आकार एवढा मोठा हवा कि पक्षी त्यात चोच घालू शकेल. तसे असे
करताना, त्याचे डोके, छाती, गळा वगैरे अशा स्थितीत असले पाहिजेत कि
त्यावर परागकणांचा शिडकावा करता येईल. शिवाय पक्षाला बसायला मजबूत
आधार दिला पाहिजे. यासाठी फूलांचा देठही आखूड हवा, पण जवळची फ़ांदी
मजबूत हवी. हे सगळे वरच्या तीन झाडांत दिसतेच.

वटवाघूळ जरी उडत असले तरी ते पक्षी नसल्याने, त्याचे गंध ज्ञान चांगले
असते. त्यामूळे परागीभवनासाठी त्याच्यावर अवलंबून असणारी, वाघूळफूले
(ब्रम्हदंड) खास वेगळ्या डीझाईनची असतात. आणि त्यांना सडणार्‍या मांसाचा
गंध असतो.

तर आता परत वरच्या फूलाकडे वळू. यातली फक्त एकच "पाकळी" जांभळी
व बाकीच्या केशरी आहेत. म्हणजे या फूलाला, पक्षी आकर्षित करायचे आहेत.
मग त्यात यश मिळालेय का ?

तूमच्या बघण्यात ही फूले असतील, तर यावर सकाळच्या वेळी सूर्यपक्षी आलेले
दिसतात.

या झाडाने "विचार" केलाय कि जर तो सूर्यपक्षी त्या जांभळ्या "धावपट्टी" वर
उतरला, तर त्याच्या डोक्यावर परागकण चिकटवता येतील. कधीकाळी सूर्यपक्ष्याने
ते करून बघितलेही असेल. पण त्यात सूर्यपक्ष्याचे नूकसान झाले असणार.
या झाडाचे परागकण जरा ओलसर आणि चिकट असतात. ते डोक्यावर चिकटलेले
त्याला आवडत नाहीत. शिवाय ती जांभळी पाकळीही त्याला बसण्याइतकी मजबूत
नसते.

पण एकदा चटक लावल्यामूळे सूर्यपक्षी या फूलावर येतच राहतो. पण आता त्याची
बसण्याची जागा ती आडवी रंगहीन पाकळी असते. तिथेही तो जरा लांबच संभाळून
बसतो. त्याची चोच लांब व बांकदार असल्याने, त्याचा खाऊ मिळवण्यात त्याला
काही अडचण येत नाही, पण अंगाला परागकण लावून घ्यायचे मात्र तो टाळतो.
यात नूकसान आहे त्या झाडाचे, कारण त्याचे साखरपाणी तर द्यावे लागतेय, पण
परागीभवन काही होत नाही.

पण मूळात असे अडनिडे डिझाईनच का निर्माण झाले ? तर दक्षिण आफ्रिका, जे
या झाडाचे मूळ स्थान आहे, तिथे आधी पालसदृष्य गेको प्राण्यांचे वर्चस्व होते.
पालीसारखा प्राणी जर त्या जांभळ्या पाकळीवर बसला (आणि त्याच्या पुढच्या
पायांना आधार देणारे कंगोरेदेखील आहेत.) तर बाकिच्या पाकळ्या योग्य रितीने
वळून, त्या पालीच्या डोक्यावर परागकण ओतले जाऊ शकतात.

आता पाल हा प्राणी परागीभवन करु शकतो का असा प्रश्न पडेल. न्य़ू झीलंड मधे
सर्वत्र आढळणारा पोहोतुकावा हा लाल फूलांचा वृक्ष अजूनही त्यांच्याचकडून
परागीभवन करुन घेतो. तिथे बाकिचे किटक, पक्षी तूलनेने कमी संख्येत आहेत,
म्हणून ही व्यवस्था अजूनही टिकून आहे.

दक्षिण आफ़्रिकेत मात्र बदल झाले. एकतर पाली तितक्या उरल्या नाहीत,
ज्या उरल्यात त्यांनी मांसाहार करायचा असे ठरवले त्यामूळे त्या फूलांवर जात
नाहीत. तिथे गेल्या तर त्यांना पक्ष्यांपासून धोका आहे. (काही सरपटणार्‍या
प्राण्यांपासूनच पक्षी उत्क्रांत झालेत.) म्हणजे पालींचा आणि या झाडाचा
ऋणानुबंध संपलाय. आता पुढे काय ?

हा या झाडाच्या उत्क्रांतीचा एक टप्पा आहे. सध्यातरी नैसर्गिक रित्या याचे
परागीभवन होत नाही. मानवी प्रयत्नातूनच ते शक्य होते.

कदाचित हे झाड जगभरच्या बागांमधे इतके लोकप्रिय होईल, कि त्याला स्वत:
काही प्रयत्न करावे लागणार नाहीत. मानवाला आकर्षित करण्यासाठी जास्त
पाकळ्या, अनेक रंग, मोठा आकार असे बदल, कदाचित मानवाकडून होतील.

सुर्यपक्षी आपल्या सवयी बदलेल, अशी शक्यता कमी आहे. पण इतर दुसरा
कुठलातरी पक्षी आकर्षित करण्याचा प्रयत्न हे झाड नक्कीच करेल.

सूर्यपक्ष्याला पर्याय सापडला नाही तर पुंकेसरांचे स्थान बदलण्यात येईल,
परागकण अधिक कोरडे व हलके करण्यात येतील, ज्यामूळे त्याला
परागकणांचा त्रास होणार नाही.

समजा पक्ष्याचा नाद सोडून किटकांचा उपयोग करायचा असे ठरले तर
या "फूला"ला सुगंध प्राप्त होईल. पाकळ्यांची रचना गोलाकार करण्यात येईल.
रंगातही काही बदल केले जातील.

नेमके काय होईल ते सांगता येत नाही, आणि ते बघायला मी असणार नाही.