गोठ्याची वाडी - भाग 3

भाग २--
https://www.maayboli.com/node/88519

माजघरात काही क्षण निरव शांतता होती.
बाहेर पावसाचा आवाज अखंड सुरू होता. उतरत्या कौलांवरून कोसळणारं पाणी घराभोवतीच्या दगडी गटारांतून वाहत होतं. मध्येच एखादा वाऱ्याचा झोत यायचा आणि नारळाच्या झावळ्या एकमेकींवर आपटल्याचा आवाज संपूर्ण घरभर घुमून जायचा.
शेखरची नजर घरभर फिरत होती.
भिंतींवर कुठेही अनावश्यक सजावट नव्हती.
एकीकडे काळ्या-पांढऱ्या छायाचित्रांच्या चौकटी लावलेल्या होत्या. त्यातल्या बहुतेक माणसांना तो ओळखत नव्हता. काहींच्या डोक्यावर पागोटं होतं, काहींनी कोट घातलेला होता, तर काही बायका जुन्या पद्धतीच्या नऊवारीत उभ्या होत्या
त्याच्या नजरेला एक फोटो खटकला.
त्यात गोविंदराव तरुण होते.
त्यांच्या शेजारी सुमित्राबाई.
पण त्यांच्या मधोमध उभा असलेला लहान मुलगा...
तो आता घरात दिसत नव्हता.
शेखरने सहज विचारावं म्हणून तोंड उघडलं...
पण तेवढ्यात स्वयंपाकघरातून चहाचा मंद सुगंध दरवळला.
आल्याचा.
वेलचीचा.
आणि नव्याने भाजलेल्या पोह्यांचा.
सुमित्राबाईंचा आवाज आला.
"मृणाल... जरा चहा घेऊन ये गं."
काही क्षण उत्तर आलं नाही.
मग घराच्या आतल्या बाजूला असलेल्या लाकडी दाराची कडी हलकेच वाजली.
पावलं जवळ येऊ लागली.
शेखरने नकळत त्या दिशेने पाहिलं.
दाराच्या चौकटीत एक मुलगी दिसली.
तिच्या हातात पितळी ताट होतं.
ताटात चार कप, पोह्यांच्या बशा आणि गुळाच्या वड्या ठेवलेल्या होत्या.
ती अगदी सावकाश चालत होती, कारण ताट भरलेलं होतं.
तिचं वय तेवीस-चोवीसच्या आसपास असावं.
गव्हाळ वर्ण.
मोठे, बोलके डोळे.
नाक सरळ.
चेहऱ्यावर कोणताही आढ्यतेचा भाव नव्हता.
अंगावर फिकट पिवळ्या रंगाचा साधा सूती सलवार-कुर्ता.
केसांची लांब वेणी पाठीवर अलगद पडली होती.
कपाळावर एक छोटीशी काळी टिकली.
तिने ताट खाली ठेवलं.
"घ्या."
आवाज अतिशय शांत.
शेखरने कप हातात घेतला.
"धन्यवाद."
ती फक्त हलकंसं हसली.
ते हसूही क्षणभराचं.
पण कृत्रिम नव्हतं.
गोविंदराव म्हणाले,
"ही आमची मुलगी... मृणाल."
"नमस्कार."
"नमस्कार."
दोघांनी एकमेकांकडे पाहिलं.
दोन-तीन क्षण.
मग दोघांनीही नजर वळवली.
त्या भेटीत प्रेम नव्हतं.
आकर्षणही नव्हतं.
फक्त...
दोन अनोळखी माणसांची पहिली ओळख होती.

"बाळा, आधी खाऊन घे."
सुमित्राबाई बाहेर येत म्हणाल्या.
"प्रवासात काही नीट खाल्लं नसेल."
शेखर खरंच भुकेला होता.
गरम पोहे तोंडात टाकताच त्याला जाणवलं—
घरी वडील असताना असाच चहा मिळायचा.
त्याने नकळत विचारलं,
"तुम्हाला माझे बाबा चांगले ओळखत होते का?"
गोविंदराव काही क्षण गप्प राहिले.
चहाचा एक घोट घेतला.
मग म्हणाले,
"ओळखत होतो."
"ते इथे किती वर्षांपूर्वी आले होते?"
"फार..."
ते वाक्य पूर्ण करणार इतक्यात सुमित्राबाईंनी त्यांच्याकडे एक कटाक्ष टाकला.
तो कटाक्ष फार क्षण टिकला नाही.
पण गोविंदराव थांबले.
"आधी तुम्ही दोन-चार दिवस विश्रांती घ्या."
ते हसत म्हणाले.
"मग निवांत गप्पा मारू."
शेखरला उत्तर अपूर्ण असल्याची जाणीव झाली.
पण पहिल्याच दिवशी अधिक खोदून विचारणं योग्य वाटलं नाही.

मृणालने रिकामे कप गोळा करायला सुरुवात केली.
तिने शेखरचा कप उचलला.
त्याच क्षणी बाहेर समुद्राची एक प्रचंड गर्जना झाली.
घराच्या कौलांवर वाऱ्याचा जोरदार झोत आदळला.
मृणालचा हात क्षणभर थांबला.
तिची नजर सहजच घराच्या मागच्या बाजूच्या बंद खिडकीकडे गेली.
एकच क्षण.
मग ती पुन्हा नेहमीसारखी झाली.
शेखरने ते पाहिलं.
त्याला तेव्हा त्याचा अर्थ कळला नाही.
पण...
गोविंदरावांनीही ते पाहिलं होतं.
आणि त्यांनीही काहीच बोलणं पसंत केलं नाही.
घरात पुन्हा शांतता पसरली.
ती अस्वस्थ करणारी नव्हती.
पण...
त्या शांततेत प्रत्येक जण काहीतरी न बोललेलं जपून बसला आहे, अशी अस्पष्ट जाणीव मात्र पहिल्यांदाच शेखरच्या मनाला झाली.
चहा संपला.
सुमित्राबाईंनी कप उचलले आणि मृणाल त्यांच्या मागोमाग स्वयंपाकघरात निघून गेली. गोविंदराव काही क्षण शांत बसून राहिले. मग उठले.
"या."
ते म्हणाले.
"तुमची खोली दाखवतो."
शेखर बॅग उचलून त्यांच्या मागे गेला.
माजघराच्या उजव्या बाजूला एक लांब बोळ होता. त्याच्या दोन्ही बाजूंना लाकडी दारांच्या खोल्या. छतावरच्या सागवानी तुळयांवर वेळेची झीज दिसत होती, पण घरात कुठेही दुर्लक्ष जाणवत नव्हतं. रोज झाडलोट होत असावी. चुन्याने सारवलेल्या भिंती स्वच्छ होत्या.
बोळाच्या शेवटच्या खोलीसमोर गोविंदराव थांबले.
दार उघडलं.
"ही खोली पूर्वी तुमच्या वडिलांची."
शेखर दारातच थबकला.
"बाबांची?"
"हो."
गोविंदराव शांतपणे म्हणाले.
"तुझ्या जन्माच्या आधी बहुतेक, जेव्हा ते गावात यायचे, तेव्हा याच खोलीत राहायचे."
शेखरच्या छातीत काहीतरी हललं.
आत पाऊल टाकताच त्याला एक मंद, ओळखीचा वास आला.
जुन्या लाकडाचा.
पुस्तकांचा.
आणि बराच काळ बंद कपाट उघडलं की जसा येतो तसा.
खोली साधी होती.
एका बाजूला जाड सागवानी पलंग.
त्यावर स्वच्छ पांढरी चादर.
खिडकीजवळ लाकडी टेबल आणि खुर्ची.
भिंतीला टेकलेलं जुनं कपाट.
छताला हळूवार फिरणारा पंखा.
खिडकीची झडप उघडी होती.
बाहेर नारळाची झाडं वाऱ्यावर हेलकावत होती.
त्यांच्या पलीकडे काही दिसत नव्हतं.
फक्त...
समुद्राचा अखंड आवाज.
"खिडकी बंद ठेवली तरी चालेल."
गोविंदराव सहज म्हणाले.
"समुद्राचा वारा रात्री कधी कधी फार जोरात येतो."
"हो."
शेखरने मान हलवली.
उत्तर अगदी साधं होतं.
पण गोविंदरावांनी ते वाक्य बोलताना खिडकीबाहेर पाहिलं होतं.
ते शेखरच्या नजरेतून सुटलं नाही.

"जेवण साधारण तासाभरात होईल."
गोविंदराव म्हणाले.
"तोपर्यंत आराम करा."
ते निघून गेले.
दार अलगद बंद झालं.
खोलीत आता शेखर एकटाच होता.
तो हळूहळू खिडकीपाशी गेला.
बाहेर काळोख पसरला होता.
नारळाच्या झावळ्या वाऱ्याने वेड्यावाकड्या हालत होत्या.
मध्येच दूर कुठेतरी विज चमकत होती.
त्या एका क्षणाच्या उजेडात समुद्राचा फेस चमकून पुन्हा अंधारात विरत होता.
मुंबईतही त्याने असंख्य पावसाळे पाहिले होते.
पण तिथे पावसालाही माणसांचा आधार असतो.
गाड्या असतात.
दिवे असतात.
हॉर्न असतात.
इथे...
पावसाचा साथीदार फक्त समुद्र होता.
आणि त्या दोघांच्या आवाजात माणसाचा आवाज हरवून जात होता.

त्याने बॅग उघडली.
कपडे कपाटात ठेवले.
वडिलांचा फोटो टेबलावर ठेवला.
फोटोसमोर काही क्षण शांत उभा राहिला.
"आलो बाबा..."
तो हळूच म्हणाला.
"तुमच्या गावात."
उत्तर अर्थातच आलं नाही.
पण खिडकीबाहेर अचानक वाऱ्याचा एक जोरदार झोत आला.
खिडकीच्या झडपा आपटल्या.
धाड!
शेखर दचकला.
त्याने लगेच खिडकी बंद केली.
कडी लावली.
पुन्हा खोलीत शांतता पसरली.
त्याला स्वतःच हसू आलं.
"प्रवासाचा थकवा..."
तो स्वतःशीच पुटपुटला.

इतक्यात दारावर हलकी टकटक झाली.
शेखरने दार उघडलं.
मृणाल उभी होती.
तिच्या हातात काचेचा कंदील होता.
"वीज इथे कधी कधी जाते."
ती म्हणाली.
"हा खोलीत ठेवा."
"धन्यवाद."
तिने कंदील टेबलावर ठेवला.
निघताना ती क्षणभर थांबली.
"रात्री समुद्राचा आवाज नवीन माणसाला झोप येऊ देत नाही."
ती मंद हसली.
"दोन दिवसांनी सवय होते."
"तुम्हाला झाली?"
शेखरने सहज विचारलं.
मृणालच्या चेहऱ्यावरचं हसू क्षणात विरलं.
ती दोन-तीन क्षण त्याच्याकडे पाहत राहिली.
मग शांत आवाजात म्हणाली,
"मी प्रयत्न करते..."
ती वळली.
बाहेर गेली.
शेखर दारातच उभा राहिला.
'मी प्रयत्न करते...'
हे उत्तर साधं नव्हतं.
समुद्राच्या आवाजाची सवय होण्यासाठी प्रयत्न करावे लागतात?
की...
ती दुसऱ्या कशाबद्दल बोलत होती?
खोलीत परत येऊन शेखरने कंदिलाची ज्योत थोडी मोठी केली.
त्या पिवळसर प्रकाशात भिंतीवर त्याची सावली लांब पसरली.
बाहेर समुद्र पुन्हा एकदा गर्जला.
आणि गोठ्याची वाडीतील त्याची पहिली रात्र...
खऱ्या अर्थाने सुरू झाली.

--

रात्रीच्या पावसानंतर सकाळ स्वच्छ उजाडली होती.
शेखरला जाग आली, तेव्हा क्षणभर आपण कुठे आहोत हेच त्याला आठवेना. छतावरची लाल कौल, लाकडी तुळया, उघड्या खिडकीतून येणारा खाऱ्या वाऱ्याचा मंद गारवा...
मग कालचा प्रवास आठवला.
मुंबई...
कोकण...
आणि बाबांचं गाव.
तो उठून खिडकीजवळ आला.
दूरवर नारळाच्या झाडांच्या फांद्यांमधून समुद्राची रुपेरी रेघ चमकत होती. लाटा दिसत नव्हत्या; पण त्यांचा आवाज सतत कानावर येत होता. त्या आवाजात एक विचित्र शांतता होती.
खाली अंगणात गोविंदराव विहिरीजवळ उभे राहून तांब्याने पाणी काढत होते.
शेखर खाली आला.
"झोप झाली?"
गोविंदरावांनी विचारलं.
"हो. खूप दिवसांनी इतकी शांत झोप लागली."
"इथं शहरासारखा गोंगाट नाही."
दोघं काही क्षण शांत राहिले.
इतक्यात सुमित्राबाई स्वयंपाकघरातून बाहेर आल्या.
"या. नाश्ता तयार आहे."
नाचणीची भाकरी, ताजं लोणी आणि कोकमाचं सरबत.
शेखर जेवत होता.
"बाबा शेवटचं कधी आले होते इथे?"
त्याने सहज विचारलं.
गोविंदरावांचा घास हवेतच थांबला.
सुमित्राबाईंनी क्षणभर त्यांच्याकडे पाहिलं.
"फार वर्षं झाली."
गोविंदराव एवढंच म्हणाले.
"किती?"
"तू तेव्हा लहान असशील."
पुन्हा शांतता.
शेखरने विषय बदलला.
पण त्याच्या लक्षात आलं होतं—
बाबांचा विषय निघाला, की या घरात शब्द कमी पडतात.
नाश्त्यानंतर तो घराबाहेर पडला.
घरासमोरची पायवाट ओलसर होती.
काही अंतरावर दोन बायका डोक्यावर पाण्याचे हंडे घेऊन येत होत्या.
शेखर जवळ आला तसं त्यांचं बोलणं थांबलं.
दोघींनी त्याच्याकडे पाहिलं.
त्यातील एकीने हळू आवाजात विचारलं,
"तोच का?"
दुसरीने फक्त मान हलवली.
त्या पुढे निघून गेल्या.
शेखर मागे वळून पाहत राहिला.
त्याला स्वतःबद्दल काहीतरी बोललं गेलं, हे नक्की कळलं होतं.
तो आणखी पुढे गेला.
एक म्हातारा घरासमोर बसून जाळं विणत होता.
शेखरने नमस्कार केला.
म्हाताऱ्याने नमस्कार परत केला.
पण त्याची नजर शेखरच्या चेहऱ्यावरच खिळली होती.
"तुम्ही मला ओळखता?"
शेखरने विचारलं.
म्हातारा काही क्षण गप्प राहिला.
मग मंद हसला.
"मी नाही..."
तो म्हणाला.
"...पण तुझा चेहरा ओळखतो."
शेखर काही बोलणार, इतक्यात घरातून कोणीतरी मोठ्याने हाक मारली.
"आजोबा... चला आत."
म्हातारा दचकला.
तो लगेच उठला.
शेखरकडे पुन्हा न पाहताच घरात निघून गेला.
परत येताना शेखरच्या मनात एकच विचार घोळत होता.
काल रात्रीपासून हे चौथ्यांदा घडत होतं.
प्रत्येक जण त्याच्याकडे पाहत होता...
पण त्याला पाहत नव्हता.
जणू त्याच्या चेहऱ्यामागे त्यांना दुसराच कोणी दिसत होता.
घराच्या ओटीवर पोहोचल्यावर गोविंदराव तिथेच बसले होते.
शेखर थेट त्यांच्या समोर जाऊन उभा राहिला.
"गोविंदकाका..."
"हं?"
"या गावात प्रत्येकजण माझ्याकडे असा का पाहतो?"
गोविंदरावांनी त्याच्याकडे बराच वेळ पाहिलं.
मग हळूच म्हणाले,
"कारण..."
ते पुढे काही बोलले नाहीत.
त्यांनी नजर घराच्या पाठीमागच्या डोंगराकडे वळवली.
"...काही चेहरे काळ ओलांडून परत येतात."
त्यांच्या आवाजात भीती नव्हती.
पण एक जुनं ओझं मात्र स्पष्ट जाणवत होतं.

त्या दिवशी दुपारनंतर आभाळ पुन्हा भरून आलं.
सकाळपासून अधूनमधून ऊन पडलं होतं; पण कोकणातलं ऊन म्हणजे पाहुण्यासारखं. क्षणभर यायचं आणि पुन्हा ढगांनी सगळं आकाश व्यापून टाकायचं.
शेखर ओटीवर बसला होता.
गोविंदराव सुपारी सोलत होते.
"काका..."
"बोल."
"इथून समुद्र किती लांब आहे?"
"फार नाही. पंधरा-वीस मिनिटं."
"जाऊन येतो."
गोविंदरावांनी त्याच्याकडे पाहिलं.
"जा. पण अंधार व्हायच्या आधी परत ये."
"हो."
घरामागची पायवाट गावातून बाहेर पडली आणि नारळ, पोफळी, फणस यांच्या दाट बागांत शिरली.
जमिनीवर ओल्या पानांचा गालिचा अंथरला होता.
वारं सुटलं की वरच्या झावळ्या एकमेकींवर घासत, एक वेगळाच आवाज करत होत्या.
थोडं पुढे गेल्यावर झाडं विरळ झाली.
समोर समुद्र अचानक उघडला.
अफाट.
करडा.
ढगांच्या सावलीखाली आणखी गडद दिसणारा.
शेखर बराच वेळ नुसता उभाच राहिला.
मुंबईत समुद्र त्याने हजार वेळा पाहिला होता.
पण हा समुद्र वेगळा होता.
इथे गर्दी नव्हती.
गोंगाट नव्हता.
फक्त लाटा होत्या.
आणि त्या लाटांमध्ये एक अशी लय होती, जी ऐकत राहावंसं वाटत होतं.
तो वाळूतून चालत निघाला.
किनाऱ्यावर मच्छीमारांच्या काही होड्या उलट्या करून ठेवल्या होत्या.
जाळी वाळत घातली होती.
पुढे गेल्यावर समुद्राला समांतर जाणारी एक अरुंद वाट डोंगराच्या दिशेने वळत होती.
त्या वाटेकडे त्याची नजर गेली.
इतक्यात मागून आवाज आला.
"तिकडे जाऊ नका."
शेखरने मागे पाहिलं.
एक मध्यमवयीन मच्छीमार जाळं गुंडाळत होता.
"का?"
शेखरने विचारलं.
"रस्ता चांगला नाही."
तो शांतपणे म्हणाला.
"दरड कोसळते."
शेखरने त्या वाटेकडे पुन्हा पाहिलं.
रस्ता खरंच अरुंद होता.
एका बाजूला डोंगराचा काळाकभिन्न कडा.
दुसऱ्या बाजूला थेट खाली आदळणारा समुद्र.
"पुढे काय आहे?"
मच्छीमार काही क्षण गप्प राहिला.
"जंगल."
तो म्हणाला.
"आणि त्यापुढे डोंगर."
"गाव नाही?"
"नाही."
उत्तर अगदी सरळ होतं.
पण त्याच्या चेहऱ्यावर काहीतरी दडपलेलं दिसत होतं.
शेखरने आणखी काही विचारलं नाही.
संध्याकाळ होत आली होती.
परतीच्या वाटेवर तो पुन्हा एकदा मागे वळून पाहू लागला.
समुद्रावर काळे ढग खाली उतरू लागले होते.
त्या डोंगराकडच्या वाटेवर आता कोणीच नव्हतं.
तरीही...
काही क्षण त्याला असं वाटलं—
जणू त्या वळणामागून कोणीतरी त्याच्याकडे पाहत उभं आहे.
त्याने पुन्हा नीट पाहिलं.
काहीच नव्हतं.
वारा जोरात सुटला.
समुद्रावरची फेसाळ लाट धडाडत खडकांवर आदळली.
शेखर स्वतःशीच हलकंसं हसला.
"उगीच..."
असं म्हणत तो गावाच्या दिशेने चालू लागला.
त्याला माहीत नव्हतं...
तो ज्या वाटेकडे पुन्हा पुन्हा वळून पाहत होता...
ती वाट पुढच्या काही दिवसांत त्याच्या आयुष्याची दिशा बदलणार होती.

भाग ४ - https://www.maayboli.com/node/88533