'एक रुका हुआ फैसला': बंद खोलीतलं मानवी स्वभावाचं अस्वस्थ करणारं नाट्य!

काल रात्री खूप दिवसांनी यूट्यूबवर बासू चॅटर्जींचा 'एक रुका हुआ फैसला' (१९८६) पुन्हा पाहिला. हा चित्रपट म्हणजे सिडने लुमेट यांच्या प्रसिद्ध हॉलिवूड क्लासिक '12 Angry Men' चा अधिकृत रिमेक आहे. पण रिमेक असूनही हा चित्रपट इतका जिवंत वाटतो की, त्यातील प्रत्येक पात्र आपल्या आसपासच्या समाजातलं वाटतं.
काय आहे या सिनेमाची पार्श्वभूमी? चित्रपटाची सुरुवात एका कोर्टाच्या रूममध्ये होते, जिथे एका १९ वर्षांच्या मुलावर आपल्याच बापाच्या खुनाचा आरोप आहे. केस 'ओपन-अँड-शट' आहे, म्हणजे सगळे पुरावे आणि प्रत्यक्षदर्शी साक्षीदार त्याच्या विरोधात आहेत. न्यायाधीशांनी निर्णय घेण्याची जबाबदारी १२ ज्युरी सदस्यांवर सोपवली आहे. या १२ जणांना एका खोलीत बंद केलं जातं आणि जोपर्यंत ते एका मतावर येत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना बाहेर पडता येत नाही.
खोलीत प्रचंड उकाडा आहे, फॅन नीट चालत नाहीये, आणि सगळ्यांनाच आपापल्या घरी जाण्याची घाई आहे. पण जेव्हा मतदानाची वेळ येते, तेव्हा ११ जण म्हणतात "दोषी", पण एक जण हात वर करून सांगतो— "निर्दोष". आणि इथून सुरू होतो मानवी स्वभावाचा, तर्काचा आणि पूर्वग्रहांचा एक अद्भुत प्रवास.
दोन टोकांचे नायक आणि खलनायक: या चित्रपटात खऱ्या अर्थाने दोन चेहरे एकमेकांसमोर उभे ठाकतात.
एक म्हणजे के.के. रैना. त्यांची भूमिका अत्यंत संयमी आणि विचारशील आहे. त्यांना असा दावा करायचा नाहीये की तो मुलगा निर्दोषच आहे, पण त्यांचं म्हणणं इतकंच आहे की, "जर एखाद्याच्या आयुष्याचा प्रश्न असेल, तर आपण घाई का करतोय? शंकेला वाव आहे, तर आपण त्यावर चर्चा का करू नये?" त्यांचा तो शांतपणा, कोणाशीही वाद न घालता केवळ लॉजिकच्या आधारे पुराव्यांची चिरफाड करणं काळजाला भिडतं.
तर दुसरीकडे आहेत पंकज कपूर. त्यांचा अभिनय पाहून अंगावर काटा येतो. ते अत्यंत आक्रमक आहेत, ओरडणारे आहेत आणि स्वतःच्या मतावर इतके ठाम आहेत की त्यांना समोरचं सत्यही दिसेनासं होतं. त्यांच्या त्या संतापामागे केवळ तो गुन्हा नसून, त्यांच्या स्वतःच्या वैयक्तिक आयुष्यातील तुटलेले संबंध आणि त्यांचा अहंकार दडलेला असतो. ते जणू आपल्या समाजातल्या त्या वर्गाचं प्रतिनिधित्व करतात, जो दुसऱ्याला 'जज' करायला नेहमीच तयार असतो.
आजची सामाजिक प्रासंगिकता आणि अंजनगाव शिवस्मारक प्रकरण: हा सिनेमा पाहताना मला प्रकर्षाने अलीकडच्या अंजनगाव (माढा) येथील शिवस्मारक प्रकरणाची आठवण झाली. तिथेही दोन गट समोरासमोर आले होते, भावनांचा कल्लोळ झाला होता आणि संपूर्ण वातावरण तणावपूर्ण झालं होतं. पण शेवटी जेव्हा प्रशासनाने आणि काही सुज्ञ नागरिकांनी 'भावने'पेक्षा 'तर्का'ला (Logic) महत्त्व दिलं, जमिनीची प्रत्यक्ष मोजणी केली आणि शांततेत तोडगा काढला, तेव्हाच मोठा अनर्थ टळला.
आपल्या समाजात जेव्हा एखादा वाद पेटतो, तेव्हा संताप व्यक्त करण्यापेक्षा 'मोजणी' (Fact-checking) करणं जास्त गरजेचं असतं. दुर्दैवाने, आपल्या बॉलीवूडमध्ये असा 'विचार करण्याच्या प्रक्रियेचा' (Thinking Process) उत्सव साजरा करणारे सिनेमे खूप दुर्मिळ आहेत. आपण नेहमी कोणाला तरी 'व्हिलन' ठरवून मोकळे होतो, पण सत्याचा शोध घेण्याचं कष्ट फार कमी जण घेतात.
का पाहावा? या सिनेमात कोणताही मोठा सेट नाही की आऊटडोअर लोकेशन्स नाहीत. तरीही, त्या बंद खोलीत घाम गाळणारी ती १२ माणसं तुम्हाला खिळवून ठेवतात. संवादांची धार इतकी तीव्र आहे की, आपल्याला वाटतं आपणही त्या चर्चेचा भाग आहोत. एका वृद्धाची साक्ष, ट्रेनचा आवाज, चष्म्याचे डाग—या छोट्या छोट्या गोष्टींतून सत्याचा शोध कसा घेतला जातो, हे पाहणं ही एक पर्वणीच आहे.
सर्वात चांगली गोष्ट म्हणजे, हा मास्टरपीस यूट्यूबवर मोफत (Free) उपलब्ध आहे.
तुम्ही जर हा सिनेमा पाहिला नसेल, तर नक्की पहा. आपण जगाकडे आणि सामाजिक प्रश्नांकडे किती मर्यादित दृष्टिकोनातून पाहतो, याची जाणीव हा चित्रपट करून देतो. आणि ज्यांनी पाहिला आहे, त्यांना पंकज कपूर यांचा तो आक्रमक पवित्रा आणि के.के. रैना यांचा तो संयम कसा वाटला? नक्की सांगा!
सोशल मीडियावर आपण स्वतःला न्यायाधीश समजू लागतो. एखादा व्हिडिओ किंवा बातमी पाहिली की, तिची दुसरी बाजू न पाहता आपण लगेच निकाल देऊन मोकळे होतो. एखाद्याला 'व्हिलन' ठरवणं किंवा एखाद्याचं 'कॅरेक्टर अ‍ॅसिनेशन' करणं खूप सोपं झालंय. पण जेव्हा नंतर सत्य समोर येतं, तेव्हा झालेलं नुकसान भरून काढता येत नाही. हे अगदी 'एक रुका हुआ फैसला' सिनेमातील त्या ११ ज्युरींसारखं आहे, ज्यांना घाईमुळे सत्याचा विसर पडला होता.