मराठीतील ‘पहिले’. . . एक धावती उजळणी

दि.२७/२ रोजी येणाऱ्या मराठी भाषा गौरव दिनाच्या सर्वांना अग्रिम शुभेच्छा !

या विशेष दिनाच्या अनुषंगाने ‘मराठीतील पहिले. . .’ या उपक्रमा अंतर्गत ज्ञान व मनोरंजन या हेतूने मराठी भाषेसंबंधी संकलित केलेली काही महत्त्वाची माहिती लिहीत आहे. कुठल्याही प्रांतातील पहिली घटना ही समाजासाठी पथदर्शक ठरते म्हणून तिचे महत्त्व. सदर माहिती विविध जालसंदर्भातून आणि छापील मराठी ‘शब्दरत्नाकर’मधून घेतलेली आहे. ती अचूक असल्याचा दावा नाही कारण काही प्राचीन घटनांच्या संदर्भात ‘पहिली कुठली’ याबाबत भाषेच्या इतिहासकारांत मतभेद आहेत. वाचकांनाही एखाद्या मुद्द्याबाबत मतभिन्नता व्यक्त करावीशी वाटल्यास प्रतिसादांतून जरूर करावी. तसेच आधुनिक काळातील मराठी भाषेसंबंधी ‘पहिले अमुकतमुक’ या स्वरूपाची अन्य काही माहितीही जरूर लिहावी.

१. बोलीभाषेचा उगमकाळ सांगणे कठीण असते.
२. लेखी भाषा-उगम : इ स. २२८ ते ४७८ हा ‘शिष्ट महाराष्ट्री’ भाषेचा काळ मानला जातो. या भाषेचा लोप होऊन मराठी भाषा बनली.

३. लिप्या :
* देवनागरी लिपीचा उगम प्राचीन ब्राह्मी लिपीतून झाला असून, तिची मुळे इ.स.पूर्व तिसऱ्या शतकात सापडतात. पहिली लिखित मराठी भाषा इ. स. ४७८ मधील असावी. विकसित स्वरूपातील देवनागरी लिपीचा वापर सुमारे १०व्या शतकापासून सुरू झाला.
* मोडी लिपीचा उगम साधारणपणे १२६०-१३०९ या यादवांच्या राज्यकालात झाला. हेमाडपंत (हेमाद्रि पंडित) यांनी या लिपीचा विकास जलद लेखनासाठी केला होता.

४. विविध साहित्यिक व सांस्कृतिक आद्य घटना :

• ताम्रपट : (इ. स. ४८८, मंगळवेढे). त्यावरील मजकुराबाबत शब्दरत्नाकरात उल्लेख नाही.
• शिलालेख, पूर्ण वाक्य (इ. स. ९८३, श्रवणबेळगोळ) : "श्री चामुंडराये करवियले, गंगाराजे सुत्ताले करवियले”.

आद्यग्रंथ : ज्योतिषरत्नमालेवरील टीका
(सन१०३९ च्या पूर्वीचा एकही मराठी ग्रंथ उपलब्ध नसल्यामुळे आणि ज्योतिषरत्नमालेचा (मराठी टीकेसह) काल याच सुमाराचा असल्याने श्रीपतिभट्टविरचित ज्योतिषरत्नमालेवरील टीका हा मराठी भाषेतला आद्यग्रंथ ठरतो.’(राजवाडे समग्र साहित्य खंड दुसरा, प्रस्तावना).

आद्य कवी : ?? मुकुंदराज (विवेकसिंधू : इ.स. ११८८) असा समज होता. पण, मुकुंदराज मराठीचा आद्य कवी नसून तो ज्ञानेश्वरानंतर सुमारे पन्नास वर्षांनी होऊन गेला व त्याचे उत्तरकालीनत्व त्याच्या भाषेवरूनही कसे दिसते ते ह. ना. नेने ह्यांच्यासारख्या संशोधकांनी दाखविले आहे. एकंदरीत आद्यकवीचा मुद्दा वादग्रस्त दिसतो.

शब्दकोश : महानुभाव ग्रंथकारांनी रचलेला मध्यकालीन मराठी शब्दांचा कोश हा बहुदा आद्य असावा.
'गद्यग्रंथ' व 'चरित्रग्रंथ’ : लीळाचरित्र (महिंभट, इ.स. १२७८)
छापील पुस्तक (१६१६): थॉमस स्टीफन्स लिखित 'ख्रिस्ती पुराण' हे मराठी आणि कोकणी मिश्रित भाषेत व रोमन लिपीत.

· नियतकालिक (वृत्तपत्र) : 'दर्पण'. हे आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर यांनी ६ जानेवारी १८३२ रोजी मुंबईतून सुरू केले. ते एप्रिल १८३२ पर्यन्त पाक्षिक आणि नंतर जून १८४० पर्यन्त साप्ताहिक होते. ब्रिटिश राज्यकर्त्यांना कळावे म्हणून त्याकाळी दर्पणचा एक स्तंभ मराठीत व एक स्तंभ इंग्रजीत असे. 'दर्पण'च्या स्मरणार्थ दरवर्षी ६ जानेवारी हा 'मराठी पत्रकार दिन' म्हणून साजरा केला जातो.

· मासिक : 'दिग्दर्शन'. (बाळशास्त्री जांभेकर, मे १८४०)

· स्वतंत्र सामाजिक कादंबरी : 'यमुनापर्यटन' (बाबा पदमनजी, १८५७). तत्कालीन समाजातील विधवांच्या प्रश्नांना वाचा फोडणारी कादंबरी. (गमतीचा भाग म्हणजे याच लेखकांनी १९५५मध्ये ‘अरुणोदय’ या पुस्तकात असे म्हटले आहे की, “आपल्याला कादंबऱ्या वाचण्याचा नाद नाही!”)

. 'विरामचिन्हांची परिभाषा' ही छोटेखानी पुस्तिका : मेजर थॉमस कँडी, १८५०.
मराठी प्राचीन गद्य आणि पद्य वाङ्गयात विरामचिन्हे दोनच होती. दंड (l) आणि विसर्ग (:). कँडी यांनी इंग्रजीतील 5 चिन्हे मराठी लेखनपद्धतीसाठी स्वीकारली :
1. स्वल्पविराम (,) 2. अर्धविराम (;) 3. पूर्णविराम (.) 4. प्रश्नचिन्ह (?) 5. उद्गारचिन्ह (!).

( लेखिका : पहिली स्त्री लेखक यासंबंधी ठोस पुरावा मिळत नसल्याने मूळ नोंद संपादित केली आहे).

दिवाळी अंक : 'मनोरंजन' (१९०९), संपादक काशिनाथ रघुनाथ आजगावकर (का. र. मित्र)
· नाटक : विष्णूदास भावे लिखित 'सीता स्वयंवर'. हे ५ नोव्हेंबर १८४३ रोजी सांगली संस्थानाच्या दरबारात पहिल्यांदा सादर झाले.

· चित्रपट (मूकपट) : दादासाहेब तोरणे यांचा 'श्री पुंडलिक', १९१२
( दादासाहेब फाळके निर्मित 'राजा हरिश्चंद्र' १९१३चा आहे).
· बोलपट : अयोध्येचा राजा (१९३२), व्ही. शांताराम दिग्दर्शित.

मुलींची शाळा : महात्मा ज्योतिराव फुले आणि क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले, १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्यातील भिडे वाड्यात. या शाळेत सावित्रीबाई फुले पहिल्या शिक्षिका.
ही माहिती प्रस्थापित असून इतिहासाच्या पुस्तकांमध्येही आलेली आहे. परंतु, या माहितीपेक्षा काही वेगळे सांगणारी माहिती वृत्तपत्रीय लेखातून वाचायला मिळते.

त्यानुसार स्वतः फुले दांपत्य ज्या शाळेत शिकले ती म्हणजे पुण्यातील सेंट मार्गारेट मराठी प्राथमिक शाळा. या शाळेची स्थापना १८२७ मधील असून ती मराठी माध्यमाची असल्याचं इथे लिहिलंय.
1840 पर्यंत मिचेल या स्कॉटिश दाम्पत्याच्या पुण्यात 5 मुलींच्या शाळा चालू झालेल्या होत्या. म्हणजेच, पहिली मराठी शाळा अथवा पहिली मुलींची मराठी शाळा कोणती याबाबत संदिग्धता असल्याने इतिहास संशोधकांचे मत घ्यावे लागेल.

. .
· अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ('मराठी ग्रंथकार संमेलन') : ११ मे १८७८ रोजी पुण्यातील हिराबागेत. अध्यक्ष : न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे. (गेल्या १४८ वर्षात एकूण ९९ संमेलने झालेली आहेत).

साहित्य अकादमी पुरस्कार : तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी, १९५५ (वैदिक संस्कृतिचा विकास)
ज्ञानपीठ पुरस्कार : वि. स. खांडेकर, १९७४ (ययाति कादंबरीसाठी)

एकाक्षरी शब्दांचा लघुकोश (बहुधा पहिला) : प्रा. भा.म.गोरे, १९९२. मराठीतील एकाक्षरी शब्दांची संख्या कोशनिर्मिती करण्याइतपत मोठी आहे हे पाहून आपण स्तिमित होतो.
सरस्वती सन्मान पुरस्कार : विजय तेंडुलकर, १९९३ (‘कन्यादान’ नाटकासाठी). भारतीय समाजव्यवस्थेतील जातीयता, वर्गकलह आणि आदर्शवादाचे अपयश यावर परखड भाष्य करणारे हे प्रभावी आणि वादग्रस्त ठरलेले नाटक.

संकेतस्थळ स्थापना (मराठी व देवनागरी लिपीत) : अर्थात (आपली) मायबोली ! (१६/९/१९९६). त्याबद्दल संस्थापकांचे विशेष अभिनंदन !
सन २०१० नंतर संगणकावरील देवनागरी लेखनाबाबत ज्या तांत्रिक सुविधा झपाट्याने विकसित होत गेल्या त्यासंबंधी एखाद्या जाणकाराने काही लिहिल्यास बरे होईल.

असे आहेत हे मराठी भाषेच्या विकासातील काही महत्त्वाचे टप्पे. भाषेच्या विविध पैलूंसंबंधी पहिलीवहिली कामगिरी करणाऱ्या वरील सर्वांना मानाचा मुजरा ! संपन्न प्राचीन वारसा असलेल्या आपल्या मराठी भाषेला ३ ऑक्टोबर २०२४ रोजी केंद्र सरकारकडून अधिकृतपणे 'अभिजात भाषेचा' दर्जा प्रदान करण्यात आला हे तर आपण जाणतोच.

मराठीच्या उत्क्रांतीदरम्यान संगणकावरील मराठी-देवनागरी लेखन हा विसाव्या शतकाच्या अखेरीस लागलेला महत्त्वाचा तांत्रिक शोध म्हणावा लागेल. या सुविधेमुळेच जगभर विखुरलेली आपण सर्व मराठी माणसे एकमेकांशी मातृभाषेतून दैनंदिन सुलभ लेखनसंपर्क करीत आहोत. हे मैत्रीचे बंध असेच दृढ राहोत ही सदिच्छा !
*******************************************************