आपल्या इच्छांवर नियंत्रण कोणाचं?

हा आणखी एक धागा आहे.
माणसाचं स्वतःचंच नियंत्रण असतं असं मला तरी वाटतं. पण त्यावर बाह्य घटकांचाही प्रभाव असतो. माझ्यावर ओशोंचा प्रभाव आहे. अनेकदा अशा विषयात त्यांचे म्हणणे पुरेसे वाटते कारण ते सोपे असते. ज्ञानाच्या वेगवेगळ्या शाखांपैकी नेमके काय अपेक्षित आहे हे न समजल्याने तिकडे डिलीट केला. या संबंधाने ग्रोकची मदत घेतली. मागे ग्रोकची मदत घेतली असता प्रश्न विचारायची पद्धत देखील महत्वाची असल्याचे लक्षात आले होते. शेवटी दिलेले उत्तर पटते कि नाही हीच कसोटी महत्वाची.
इथे माझे मत आणि ग्रोकचे उत्तर जुळतेय हा योगायोग समजावा. प्रश्न विचारताना माझे मत त्यात दिले नव्व्हते. ग्रोकने अन्य माहिती दिली त्याबद्दल प्रश्नकर्त्याचे आभार. ही माहिती नाहीतर सहजासहजी शोधली नसती.

ग्रोक उवाच :
नमस्कार! इच्छा (desires) ही मानवी मनाची मूलभूत शक्ती आहे, जी जीवनाला दिशा देते, पण कधीकधी त्रासदायकही होते. मी याबाबत विज्ञान (मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्स), तत्त्वज्ञान, आणि सामान्य अनुभव यांचा आधार घेऊन उत्तर देतो. उत्तर तीन भागांत विभागले आहे.

१. इच्छा कशा निर्माण होतात?
इच्छा ही मनाची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे, जी आवश्यकता (needs) , अनुभव (experiences) , आणि परिवेश (environment) यांच्या मेळातून उद्भवते. मुख्य कारणे:
- जैविक आधार : इच्छा शरीराच्या मूलभूत गरजा (जसे भूक, प्यास, सुरक्षितता) पासून सुरू होते. उदाहरणार्थ, डोपामाइन (dopamine) नावाचे रसायण मेंदूत सुखाची अपेक्षा निर्माण करते, ज्यामुळे मला हे हवे असा विचार मनात येतो.
- सामाजिक प्रभाव : समाज, संस्कृती, आणि जाहिराती इच्छा निर्माण करतात. उदा. सुखी जीवनासाठी नवीन गाडी ही जाहिरात पहिल्याने इच्छा जागृत होते.
- मानसिक प्रक्रिया : अनुभवांमधून शिकलेले धडे (conditioning) इच्छा घडवतात. फ्रॉइडनुसार, इच्छा "इड" (id – मूलभूत प्रवृत्ती) मधून येते, तर बौद्ध तत्त्वज्ञानात ती "तृष्णा" (thirst) म्हणून दुःखाचे कारण आहे.

२. इच्छा कुठे निर्माण होतात?
इच्छा मस्तिष्कात (brain) निर्माण होतात, विशेषतः लिम्बिक सिस्टम (limbic system) मध्ये:
- एमिग्डाला (amygdala) : भावना आणि इच्छा जागृत करतो, उदा., "मला हे हवे" असा भावनिक आवेग.
- हिप्पोकॅम्पस (hippocampus) : आठवणींशी जोडून इच्छा मजबूत करतो, उदा., बालपणीची गोड आठवण इच्छा निर्माण करते.
- प्रिफ्रंटल कोर्टेक्स (prefrontal cortex) : इच्छा नियंत्रित करतो, पण सुरुवातीला ती लिम्बिक सिस्टममध्येच जन्म घेते.
न्यूरोसायन्सनुसार (२०२५ च्या स्टडीज), इच्छा ०.५ सेकंदात मेंदूत तयार होते, आणि हार्मोन्स (जसे टेस्टोस्टेरॉन किंवा ऑक्सिटोसिन) त्याला प्रभावित करतात.

३. इच्छांवर नियंत्रण कोणाचे असते?
इच्छांवर मुख्यतः व्यक्तीचे नियंत्रण असते, पण ते पूर्णपणे स्वतंत्र नसते – बाह्य प्रभाव (external influences) त्यावर परिणाम करतात:
- व्यक्तीचे नियंत्रण : मनाची शक्ती (willpower) आणि निर्णयक्षमता (decision-making) इच्छा नियंत्रित करते. उदा., ध्यान किंवा योगाने इच्छा शांत करता येते. स्टोइक तत्त्वज्ञान (Epictetus) सांगते, "इच्छा माझी आहे, परिणाम बाहेरील."
- बाह्य प्रभाव : समाज, संस्कृती, जाहिराती, आणि हार्मोन्स इच्छा प्रभावित करतात. उदा., सोशल मीडिया FOMO (fear of missing out) निर्माण करून इच्छा जागृत करते. फ्रॉइडनुसार, अवचेतन (subconscious) इच्छा नियंत्रित करते, जे बाहेरील अनुभवांवर अवलंबून असते.
- नियंत्रणाचा मार्ग : विज्ञानानुसार, प्रिफ्रंटल कोर्टेक्सद्वारे इच्छा नियंत्रित करता येते (mindfulness training ने). बौद्ध तत्त्वज्ञानात "वैराग्य" (detachment) हे नियंत्रणाचे साधन आहे.

( ग्रोकशी थोडी फारकत घेऊन - वैराग्य हे ग्रोकने चुकीचे सांगितले आहे. ध्यान / मेडीटेशन यामुळे नियंत्रण येते. आसक्तीवर विजय ध्यानाने प्राप्त करता येतो. याबाबर रजनीश - ओशोंचे विचार पटणारे आहेत.)

निष्कर्ष
इच्छा मेंदूच्या भावनिक भागातून जन्म घेते, आवश्यकता आणि अनुभवांमुळे उद्भवते, आणि नियंत्रण मुख्यतः व्यक्तीचे असते, पण बाह्य प्रभाव त्यावर छाया टाकतात. हे जीवनाचा भाग आहे – इच्छा जर योग्य दिशेने वळवल्या तर त्या प्रगतीचे साधन होतात.

अध्यात्माबद्दल वेगवेगळ्या तत्त्वज्ञानात काय सांगितले आहे हे वाचायला आवडेल. इच्छा नियंत्रित कशा करायच्या ही चर्चा धागाकर्त्याला अपेक्षित आहे किंवा नाही हे समजले नाही. त्यांनी तसे सांगितले तर यावर वाचायला आवडेल.

दोन धाग्यांचं प्रयोजन कळलं नाही. प्रतिसाद देणार्‍यांना मूर्ख बनल्यासारखंही वाटू शकेल आणि ते लिहिणं बंद करतील. इच्छास्वातंत्र्य, दुसरं काय.

खरंतर यासंदर्भात भारतीय तत्त्वज्ञानं, पश्चिम तत्त्वज्ञानं, कर्मसिध्दांत, द्वैत-अद्वैत, क्वांटम फिजिक्स असे धागे काढायला हवेत. त्या त्यातले जाणकार तिथं लिहितील.

ते विचारलेल्या प्रश्नांना उत्तर सुद्धा देत नाहीयेत. नेमकं काय अपेक्षित आहे हे प्रतिसाददात्यांना समजणे आवश्यक आहे.