तुम्ही डोळस आहात? की आंधळे आहात?

आज हा लेख वाचल्यावर तुम्ही कदाचित एका नव्या संकल्पनेला सामोरे जाणार आहात. मी ज्या विषयावर बोलतोय तशी स्थिती फक्त चार टक्के लोकांमधे आढळते असे सध्याचे उपलब्ध गणित आहे. ते गणित चुकीचे देखील असू शकते पण फार कमी लोकांमधे ही स्थिती आढळते इतके नक्कीच बरोबर धरता येईल. त्यामुळे असे गृहित धरुया की तुम्ही त्या छोट्या गटामधे मोडत नाही आणि त्यामुळे तुमच्यासाठी हा एक नवा विषय आहे.

नवे काही ऐकू आले किंवा वाचायला मिळाले की आपण नेहमीच साशंक असतो आणि ते बरोबर देखील आहे कारण आजकाल जुनाच माल नवा करून पुन्हा सादर करायचा धंदा सगळीकडे सुरू आहे. पण तरीही वाचून बघा तुम्हाला हे आधी माहित होते का ते.

नुकताच आमच्या मित्रमंडळींमधे झालेला एक संवाद ऐकवतो.

मी: मित्रांनो मला एक गोष्ट तुम्हाला सांगायची आहे, मला इतक्यातच कळले की मला अफॅंटॅसिया आहे.
मित्र१: अफॅंट-काय?
मी: अफॅंटॅसिया, म्हणजेच मी माझ्या मनात कल्पना दृष्य स्वरूपात बघू शकत नाही. जेव्हा आपण म्हणतो ना की कल्पना कर, डोळ्यासमोर चित्र आण, किंवा कल्पना करा की आपण जंगलात आहोत किंवा प्राणिसंग्रहालयात आहोत, तेव्हा जसे एक चित्र डोळ्यासमोर उभे राहते, तसे माझ्या मनात माझ्या डोळ्यांसमोर चित्र उभे राहत नाही, अंधार असतो कशाचेच चित्र दिसत नाही, काळा पडदा असावा तसा अंधार असतो.
मित्र२: काय सांगतोस, म्हणजे जेव्हा तू पुस्तक वाचतोस तेव्हा ते प्रसंग तुझ्या डोळ्यासमोर घडतांना तुला दिसत नाहीत?
मी: अगदी तेच, मला गोष्टीतले प्रसंग कळतात, मला भावना कळतात, संकल्पना कळतात, पण मला ते मनात दिसत नाहीत, कल्पनेत दिसत नाहीत. मी तथ्यांमधे, शब्दांमधे, भावनांमधे, संकल्पनांमधे विचार करतो, चित्रांमधे नाही.
मित्र१: हे विचित्रच वाटते आहे. सगळ्यांनाच मनात चित्र दिसते, नाही का? तू कदाचित काहीतरी चूक करतो आहेस लक्ष केंद्रीत केलेस आणि प्रयत्न केलास तर तुला पण चित्र दिसेलच. कदाचित तू आवश्यक तितका प्रयत्न करत नाहीयेस.
मी: मला पण आधी असे वाटले होते की मी काहीतरी चुकतोय किंवा निट करत नाहीये. पण या विषयावर अधिक वाचन केल्यावर आणि काही तपासण्या केल्यावर मला कळलेय की माझा मेंदू वेगळा आहे, ही एक मेंदूभिन्नता[२] आहे, कमतरता नाही.
मित्र२: म्हणजे जर तुला निळा रंग आठव किंवा प्रिय व्यक्तीचा चेहरा आठव म्हटले तर तुला डोळ्यांसमोर काही दिसत नाही का?
मी: नाही. मला निळा रंग ही संकल्पना ठाऊक आहे, मला प्रिय आणि ओळखीच्या लोकांचे चेहरे पाहिल्यावर ओळखता येतात पण आठवताना ते चित्रात्मक दिसत नाहीत. आठवणी या फक्त चित्रांत्मक नसतातच, आठवणी भावना, घटना, संवाद अश्या अनेक पदरी असतात माझ्यासाठी फक्त त्यात चित्रमय काही नसते.
मित्र२: मग तुला स्वप्न कशी पडतात?
मी: मला स्वप्न पडतात आणि बरेचदा आठवलेली स्वप्ने पाहता त्यात मला रंग आणि चित्रे देखिल दिसतात असा माझा अंदाज आहे. पण अफॅंटॅसिया असणारे सगळेच स्वप्नांमधे चित्रे पाहू शकतात असे नाही असे मी वाचलेय.
मित्र२: हे विचित्रच आहे, मला जाणिव नव्हती असे देखील असू शकते. चित्र दिसत नाहीत यावर विश्वास बसत नाहीये
मित्र१: हो विश्वास बसत नाहीये, हे तू काहीतरी आपल्याच मनाने तयार करून सांगतो आहेस असे वाटते आहे.
मी: मान्य आहे की हे वेगळे आहे. पण हे खरे आहे आणि माझी स्थिती असणारे बरेच लोक जगात आहेत. त्यावर सध्या अनेक जागांवर लिहिले आणि बोलले जातेय. मेंदूभिन्नता आणि या स्थितींबद्दल सध्या जागरूकता वाढवणे सुरू आहे आणि असे लोक जगात आहेत हे आपल्याला माहित असायला हवे. मला आशा आहे की तुम्ही माझ्या अनुभवांवर विश्वास ठेवाल.
मित्र२: मला विश्वास आहे तुझ्यावर. तसेही प्रत्येक व्यक्ती निराळा असतोच.
मित्र१: बरं गड्या, मला अजून या बद्दल अधिक वाचावे लागेल असे दिसते आहे, मला याबद्दल अजून सांगशील.
मी: धन्यवाद मित्रांनो मला ऐकून घेतल्याबद्दल मला माझा हा भाग तुम्हाला कळावा हीच माझी इच्छा होती.

या संवादातून तुम्हाला कल्पना आली असेल की जगात काही व्यक्ती अश्या असतात माझ्या सारख्या ज्यांना मनातला डोळा नसतो. म्हणजे चित्ररूप काही मनात आणता येत नाही. दिसत नाही. आठवणी सुद्धा चित्रमय नसतात तर शाब्दिक, घटनात्मक आणि भावनात्मक असतात.

मला वयाच्या अठ्ठेचाळीसाव्या वर्षापर्यंत ही गोष्ट माहित नव्हती. आजुबाजुला बोलल्या जाणारे शब्द जसे कल्पना करा की तुम्ही समुद्र किनाऱ्यावर आहात वगैरे बोलले गेले की मला वाटायचे की ही एक शाब्दिक क्रिया असते. शब्दशः आणि तत्थ्यात्मक तपशीलांच्या आधारावर मनात हे आणले जाते, तेव्हा मला हे ठाऊक नव्हते की इतर सगळे प्रत्यक्ष चित्र मनासमोर आणतात. ज्या दिवशी मला हे कळले की तसे नाही. आपल्याला मनातला डोळाच नाही, आपण मनात चित्र पाहू शकत नाही तेव्हा माझी विश्वसंकल्पना[१] अमुलाग्र बदलली.

आपण जगत असलेले शब्द आणि संकल्पना अश्या एका क्षणात जेव्हा बदलुन जातात तेव्हा आपण एकदम कोसळतो. असे वाटायला लागते की आता पर्यंत आपण जे काही जगलो ते खोटे होते, आपले आतापर्यंतचे आयुष्यच एक असत्य होते, आणि आपल्याला जे जग दिसते आहे (गम्मत आहे की हे शब्द पण माझ्या आयुष्यात शब्दच आहेत चित्र नाहीत हे मला आता माहिताय) ते तसे नाहीच. किंबहुना इतरांचा अनुभव याहून फारच वेगळा आहे तेव्हा तो धक्का पचवायला वेळ द्यावा लागतो.

एकदा तसा वेळ मिळाला आणि आपण सुरवातीच्या धक्यातून सावरलो की मग खरी शोधाशोध सुरू होते. हे काय आहे, असे अजून कुणी आहे का? सध्याच्या आंतरजालीय साधनांमुळे हे सोपे झाले आहे त्यामुळे आपल्यासारख्याच स्थितीत असणाऱ्या लोकांचे गट आणि लिखाण शोधता येते. त्यांचे अनुभव वाचून आपल्या अनुभवांशी पडताळता येतात. त्यातूनच आपल्या सारख्याच अवस्थेत असणारे लोक कसे जगतात, त्यांचे जगण्याचे शोधलेले कोणते ठोकताळे आहेत असे सगळे शोधून काढता येते आणि मग एक नवा जन्म सुरू होतो.

मी काय म्हणतोय हे अजूनही नक्की समजले नाही असे वाटत असेल तर मेंदूभिन्नतेची जागरूकता प्रसार करणारे अफॅंटॅसिया असलेल्या लोकांचे एक संकेत स्थळ आहे जिथे एक उपयुक्त पान आहे https://aphantasia.com/guide/ जे अधिक माहितीसाठी वाचता येईल.

जसे आधीच्या काळात डाव्या हाताने लिहिणाऱ्यांना छळले जायचे, ते चूक आहे किंवा पाप आहे इतके पण टोक गाठले जायचे पण आता आपण डावखोऱ्या लोकांना मेंदूभिन्नतेचा एक भाग समजून स्वीकारतो. तसेच अनेक न दिसणाऱ्या भिन्नता असतात हे पण आपण आता समजून घेतले पाहिजे. अशी भिन्नता एक दोष नसून फक्त भिन्नता म्हणजे जगण्याची एक वेगळी पद्धत तऱ्या इतकेच समजणे आवश्यक आहे.

मला ही गोष्ट कळल्यावर माझ्या आयुष्यातली कितीतरी कोडी सुटत गेली. जसे मला माईंड मॅप पद्धत कधी वापरता आली नाही, ते का हे मला समजले. आपली पाठ करायची आणि लक्षात ठेवायची पद्धत वेगळी आहे हे समजले. इतरांचे ठोकताळे किंवा पद्धती मला जश्याच्या तश्या वापरता का येत नाहीत हे समजले. आपल्या वेगळ्या पद्धती समजून घेता आल्या.

मला मनात चित्र दिसत नाहीत पण मी चित्रकार आहे, मी कवी आहे, मी कथाकार आहे त्यामुळे या भिन्नतेमुळे माझ्या कल्पनाशक्ती मधे काही कमतरता नाही. मी नव्या कल्पना नवे विचार मांडू शकतो आणि लिहू शकतो त्यात भिन्नता इतकीच आहे की ते मला चित्ररूप दिसत नाही तर शाब्दिक, भावनिक आणि सैद्धांतिक पातळीवर मांडता येते.

असेही काही लोक असतात ही माहिती सगळ्यांना असणे आवश्यक यासाठी आहे कारण तुमच्या घरात ओळखीत आणि आसपास असे काही व्यक्ती हमखास असू शकतात. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांना शिकवतांना हे समजून घेतले पाहिजे की काही विद्यार्थी चित्रांच्या आधारे का शिकू शकत नाहीयेत, त्यांना लिखित उतारे अधिक लवकर लक्षात येतात.

मला विडियो किंवा चित्रमय माध्यमांपेक्षा लिखित आणि शाब्दिक माध्यमांमधून माहिती अधिक पटकन आत्मसात करता येते. साधारण[३] सगळ्यांना चित्रमय पद्धतीने अधिक चांगले शिकता येते ही समज त्यामुळे तितकी बरोबर नाही हे माझी स्थिती समजली की लक्षात येते.

#सुरपाखरू

(अफॅंटेसिक)
तुषार
नागपूर, शुक्रवार, १४ फेब्रुवारी २०२५

[१] विश्वसंकल्पना – वर्ल्ड व्ह्यू
[२] मेंदूभिन्नता - न्यूरोडायवर्जन्स
[३] साधारण – नॉर्मल, टिपिकल