मांगाचा हरी

( या लिखाणाचा उद्देश एक निखळ, निरागस , भावविश्वाचे व्यक्तिचित्रण करणे हाच आहे . लेखक कुठल्याही भेदाभेद अथवा अंधश्रद्धेचे समर्थन करत नाही . )

मांगाचा हरी

माझे पहिली ते सातवी पर्यंतचे शिक्षण माझ्या जन्मगावा व्यतिरीक्त दुसऱ्या गावात झाले आणि आठवी साठी माझ्या मूळगावापासून ७-८ किलोमीटरवर असलेल्या गावात रयत शिक्षण संस्थेच्या न्यू इंग्लिश स्कूल शाळेत प्रवेश घेतला . प्रवेश घेण्या आधीच त्या शाळेतला शिपाई हरी माझ्या गावचाच असल्याने परिचित होता . कोठल्याही वयात एखाद्या पूर्ण अनोळखी ठिकाणी ओळखीचे कोणी असेल तर मनाचे अवघडलेपण कमी होते . मलाही नवख्या ठिकाणी रुळायला हरीची मदत झाली .

आमच्या गावात सगळे त्याला त्याच्या जातीवाचक नावने मांगाचा हरी म्हणून संबोधत .

या शाळेच्या नवख्या ठिकाणी हा पुराणपुरुष हरी माझं सारथ्य करत होता . मी प्रवेश घ्यायला शाळेच्या एक खोलीच्या मुख्याद्यापक कम टिचर्स कम ऑफिसच्या रूम मध्ये शाळा सुरू व्ह्यायला साधारण एक दीड तास उरला असता बसलो होतो . हरीची वर्ग खोल्यांची साफसफाई झाली . तो आता कावडीने पिण्यासाठी पाणी आणून रांजण भरत होता .
साधारण पाच सव्वा पाच फूट उंच सूडसूडीत देह, वय १६ वर्ष , खोबरेल तेल चोपून बसवलेले काळे कुरळे केस , तरतरीत नाक , वर्ण काळसर. अंगात नीळ दिलेला फूल बाह्यांचा सफेद सदरा . त्या बाह्या थोड्या जास्त लांब असल्याने मनगटावरच्या गुंडीच्या आधी छान झोळ सुटलेला . शर्टाला छातीवर उजवीकडे आणि डावीकडे असे दोन खिसे . त्या खिशांना वरतून लिफाफ्या सारखे त्रिकोणी फ्लॅप . या फ्लॅपला मधल्या टोकावर एक गुंडी लावलेली. एका खिशात स्वत: बनवलेली छोटी डायरी . दुसऱ्या खिशाच्या फ्लॅपला वर एक छिद्र आणि त्यातून बाहेर टेहळणी करणारे शाईचे पेन . त्या खिशावर पेनातून बाहेर आलेल्या शाईचे डाग हरी शिक्षित असल्याचे दर्शवित होते . सफेद नीळ दिलेला घेरदार लेंगा . तो पायात अडकू नये व चिखलाने खराब होवू नये म्हणून हरी सायकल चालवताना वापरायच्या क्लिप लावायचा पाणी आणताना . त्याक्लिप मुळे हल्ली नाच करताना मुले एक विशिष्ट लेंगा घालतात गुडघ्यावर घोळ असलेला आणि पोटऱ्यात घट्ट असलेला तसा दिसायचा . अशा प्रकारचे लेंगे पूर्वी आम्ही गावच्या तमाशात राजा , प्रधान मंडळीने घातलेले पाहिलेत .

हरी खांद्यावर कावडीची काठी घ्यायचा . त्या काठीला दोन्ही टोकावर दोन दोन घुंगरू बांधलेले. आणि दोन्ही टोकाला हातभर लांब दोन लोखंडी आकडे . त्या आकड्यात दोन बाजूला दोन पत्र्याचे डबे पाण्याने भरून अडकवून हरी वाकून काठी मधोमध उचलायचा . एका संथ लयीत हरी अनवाणी पळायचा . तसे करताना काठी देखील एका लयीत डबे खालीवर करत लवत हलायची . टोकाची घुंगरं देखील खुळ्ळम, खुळ्ळम आवाज करायची . या सांगितीक लकबीमुळे हरीच्या तोंडावर ओझे उचल्याचे भाव कधीच नसायचे . अनवाणी पायांना खडे बोचायचे नाहीत . डब्यातून हेंडकाळलेले पाणी फुफाट्यावर नागमोडी नक्षी काढायचे .
शाळेच्या वर्गाच्या फक्त चार खोल्या . हेड सर ९ वाजता शाळेत आले . माझ्या प्रवेशाची प्रक्रिया लौकरच पार पडली . हरी मला वर्गात सोडून गेला . साधारण ९.३० वाजता सर्व मुले प्रार्थनेसाठी समोरच्या मैदानात गोळा झाली . प्रत्येक वर्गाची एक रांग झाली . प्रत्येक वर्गात २०-२५ मुले . माझी नजर सहज ९ वी च्या रांगेवर गेली . हरी दिसला . हरी आता वेगळाच दिसला . खिशावर शाळेचा कापडी बिल्ला असलेला सफेद अर्ध्या बाह्यांचा शर्ट खाक्या हाफ पॅंटीत इन केलेला हरी प्रथम मला ओळखू आला नाही . मला वाटले हरी तर शिपाई तो कसा असेल इथे .

नंतर मला समजले हरी शाळेत कामही करायचा आणि शिकायचा सुध्दा . हरी आणि मी एकाच शाळेत शिकत होतो दोन वर्ष . कर्मवीरांच्या शाळेतला हरी हा देखील एक कर्मवीरच होता . गरीबीमुळे हरी शिपाई कम विद्यार्थी झाला होता .

रोज सकाळी शाळेची झाडलोट , पाणी भरणे , ऑफिसची साफसफाई या कामासाठी लवकर येणे शक्य व्हावे यासाठी त्याने गावातच एक खोली घेतली होती अत्यल्प भाड्याने . भिंती पोतेऱ्याने सारवलेल्या आणि भूई शेणाणे . त्या खोलीत दोन जोड कपडे . दोन गोधड्या . एक पितळी ताटली , दोन वाट्या , एक तांब्या , एक तवा , दोन अल्युमिनियमची पातेली . एक पिठाचा डबा . आणि मडक्यात राख घालून ठेवलेले , मूग , हरबरे वगैरे . चुलीशेजारी एक पिठाचा डबा . असा हरीचा संसार .

हरी स्वत:चे जेवण स्वत: बनवी . भाजी बऱ्याचदा बेसन किंवा कांदवणी . तो कांदवणी छान बनवायचा . बारिक चिरलेल्या कांदा लाल होइपर्यंत तेलात भाजायचा , थोडे वाटलेले कारळे , तिखट , मीठ घातले की हरीचे झणझणीत कांदवणी तयार . वाटणाची भाजी असेल तर पाट्यावर वाटण वाटायचा . कधी भाजी नसेल तर दोन मिरच्या आणि मीठ पाट्यावर वाटायचा, भाजी तयार . ज्वारीच्या छोट्या छोट्या टम्म फुगलेल्य दामट्या पण छान करायचा.

खूप पाऊस असला की मी हरीकडे राहयचो . घरचे सांगायचे ओढ्याला पूर असेल तर येउ नकोस . मग हरीचे लोखंडी तव्यात बनवलेले कांदवणी आणि भाकरी जिभल्या चाटत खायचो .

वार्षिक परीक्षा जवळ आल्यावर सुध्दा मी हरी सोबत राहयचो अभ्यास व्हावा म्हणून . अशा वेळी उन्हाळ्यामुळे रात्रीसाठी ठेवलेली भाजी भाकरी विटून जायची . हरी मग माझ्यासाठी देखील भाकरी कालवण करायचा . मी यथेच्छ खायचो पण घरी सांगायचो नाही .

पण मी बोर्डिंग मध्ये राहात असताना घरी उघड उघड सांगितले की आम्ही पाच सहा मुलं कधी कधी गावावरून आणलेल्या भाकऱ्या , चपात्या , भाजी एका ताटात खातो . हरी मांग असल्याचे आमच्या घराला एवढे वावडे नव्हते पण लोक काय म्हणतील हा यक्ष प्रश्न असायचा . तसे हरीचे आणि आमच्या घराचे बरेच जुने सबंध होते .

त्याचे असे झाले माझ्या आईच्या काकांचे अपत्य बरेच वर्ष जगत नव्हते . म्हणून चूलत आजीने मरीआईला नवस बोलला
" त्यांचे मुल जगू दे मुलाला मांगणीच्या वट्यात घालील "
झाले नवस खरा ठरला एक मुलगा जन्मला . तो जगावा म्हणून त्याचे नाव जगू ठेवले आणि त्याला हरीच्या काकूच्या ओटीत घातले . पुढे जगूचे आईबाप आजारपणात दगावले . त्यांची बऱ्यापैकी शेती मागे उरलेली तीला वारस हवा म्हणून वडील सहा महिण्यात जगूला परत आमच्या घरी घेऊन आले . तो पर्यंत हरीच्या कुटुंबियांना जगूचा चांगला लळा लागला होता पण पंचानी समजावल्यावर ते तयार झाले . तेव्हापासून हरीच्या घरचे आणि आमचे ऋणानुबंध . पुढे जगू आमच्या घरी वाढला आणि वारसाने मिळालेली शेती कसू लागला .
हरी हरहुन्नरी होता . याच्या घरी नेहमी सायकल रीपेरिंगची अवजारं असायची . तो सायकल दुरुस्ती, पंकचर काढण्याची कामे फावल्या वेळात करायचा .

हरी शनिवार , रविवारी गावात राहायचा त्याच्या भावा सोबत . सुट्टी असली की हरी कुठल्यातरी डोहाच्या आसपास घायपात कापत असलेला दिसायचा कंबरभर पाण्यात . अंगावर फक्त हाफ चड्डी असायची . घायपात कापताना काटे खरचटायचे . हरीचा उघडाबंब देह रक्ताळला तरी हूं की चूं करीत नसे . घायपात कापून तो ते पाण्यावर पसरून कुजत ठेवायचा. कुजलेल्या घायपाताचा उग्र दर्प असह्य व्हायचा . काही दिवस झाले की ते कुजलेले घायपात हरी आणि त्याचा भाऊ खडकावर ठेवून बडवायचे . त्यासाठी डोहाच्या काठावर पाण्यातच एक छोटा दगड ठेवायचे एखाद्या थोड्या उंच खडका जवळ . त्या छोट्या दगडावर बसकन मांडायचे . एक हातात मोगरी घेउन सडके घायपात खडकावर बडवायचे . घायपाताचे धागे सुटे होण्यासाठी मधूनच थोडे पाणी टाकायचे . खूप वेळाने मूठभर जाड सफेद सुटे ओले धागे मिळायचे . ते ओढ्यातच तापलेल्या दगडावर सुकवायचे . मग त्यापासून दोरखंड वळायला घ्यायचे . या कच्च्या लहान धाग्यापासून ते एक लांब धागा बनवायचे पीळ घालून . एक एक पीळ दिलेला धागा किमान करंगळी एवढा जाड असायचा .

बऱ्याचदा मी वडिलां बरोबर मांगवाड्यात दोऱ्या आणायला जायचो तेव्हा हरी आणि हरीचा भाऊ दोरखंड वळताना दिसायचे . त्यासाठी ते एखादी लांबलचक अडथळाहीन जागा शोधायचे . पीळ घातलेले तीन - चार लांब धागे एका टोकाला भिरभिऱ्याला जोडलेले असायचे तर दुसरे गाठ मारलेले टोक हरीच्या भावाच्या हातात असायचे . तो त्या गाठीच्या पुढे एक लाकडी तुकडा अडकावयाचा आणि हरी भिरभिरे फिरवायचा. जस जसा पीळ बसायचा, लाकडाच्या तुकड्यामागे दोरखंडाचा गोफ विणला जायचा .
हरीकडून आम्ही गोफण बनवून घ्यायचो ज्वारी , बाजरीच्या राखणीसाठी . बैल हाकारण्याचा आसूड देखील त्याला बनवता यायचा . दिवाळीला हरी आम्हाला लक्ष्मी पूजनासाठी नवी केरसुणी द्यायचा . केरसुणीच्या बदल्यात त्याला फराळाचे जिन्नस दिले जायचे .

सगळ्या गावाला दोरखंड पुरवायचं हरीच कुटुंब आणि त्या मोबदल्यात घरटी ज्वारी, बाजरीच्या दहाएक पेंढ्या कधी शेतातली भाजी मिळायची . या पिळदार दोरीने हरीने सारा गाव बांधून ठेवला होता मांगवाड्याच्या उंबऱ्याला .
गावात कोणाच्या घरी लग्न निघालं की लग्नघरची मंडळी गावातल्या सगळ्या देवळात पूजाअर्चा करायला जात . दंडवट घालत . हरी किंवा हरीचा भाऊ डफ वाजवत या मंडळींचे देव दर्शन घडवायचे .

हरीच्या घरी अजून एक उद्योग चालत असे . तो म्हणजे गुऱ्हाळ लागले की हरी आणि हरीचा भाऊ जाळव्याचे काम करायचे . म्हणजे उसाचा रस आटवायच्या कढईला जाळ घालण्याचे . त्यासाठी उसाच्या चरकातून बाहेर निघालेल्या चोयट्या बाजूच्या शेतात वाळवायच्या व त्या नंतर चुलांगणात जाळायच्या . हे करताना हरी पुन्हा अर्ध्या चड्डीत दिसायचा . वर्ण काळसर त्यात केसात , अंगावर चुलांगणातली रुपेरी राख आणि चोयट्यांचे बारीक कण . चुलांगणासमोर असल्याने भर थंडीतही घामाच्या धारा वाहयच्या . हरीचं हे रूप रात्री चुलांगणाच्या दारातून बाहेर आलेल्या लाल उजेडात चमकायचं पण नकळत मनात विचित्र विषण्णता पेरायचं .
तेव्हा मी तांब्यात लिंबू पिळून उसाचा चरकातून बाहेर आलेला ताजा फेसाळता रस अगदी ढेकर येइपर्यंत प्यायचो आणि वाटायचे खरच आपण किती भाग्यवान आहोत .

गुऱ्हाळात जी मळी निघायची ती हरीचा भाऊ कावडीने घरी आणायचा. घरी अंगणात एक छोटं चुलांगण खणायचा त्यावर एक छोटी कढई ठेवली जायची . त्यात मळी आटवली जायची आणि इतरांच्या टाकावू मळीचा गूळ हरीच्या घरी चहात पडायचा .

कधी सुट्टीला हरी घरी यायचा तेव्हा माझी सायकल खराब असली की हरीच्या घरी सकाळी जायचो . तो सायकवर घेउन जायचा मला शाळेत . तेव्हा सकाळी देखील त्याचा भाऊ मळी आटवताना दिसायचा . मळी शुध्द होण्यासाठी भेंडीच्या झाडाचा वापर करायचा .

चैत्रात गावोगावी यात्रा भरायच्या . देवाची पालखी निघायची . कुस्त्यांचे फड भरायचे . शाळेला सुट्टी असायची . कुस्त्यांच्या फडात हरीची हलगी कडकडायची . देवाचा छबिना गावभर फिरायचा तेव्हा देखील हलगी वाजवायचा हरी .
मी फक्त ९ वी पर्यंत हरीच्या शाळेत होतो . पुढे बोर्डिंग असलेल्या शाळेत प्रवेश घेतला जाण्या येण्याचा त्रास होतो म्हणून . तेव्हा हरी दहावीत होता . त्यानंतर मला समजलं हरी पाणीपुरवठा खात्यात काम करतो कुठल्यातरी धरणावर शिपाई म्हणून .

गावगाड्याचा कणाच होतं हरीचं कुटुंब . जेवणात जे मोठेपण मीठाच तेच शेतकऱ्यांना शेतकामासाठी दोरखंडाचं . दोरखंडाशिवाय शेती ही अशक्य कोटीतली गोष्ट .
हरीच्या घरी पोटाला पोठभर मिळविण्यासाठी कुठे वाटमारी नव्हती की लांडीलबाडी नव्हती . वेळेला मोलमजुरी करून संसार चालवत . कुठेही केलेल्या कष्टाच भांडवल नव्हतं . हातावरचं पोट , भेदाभेद हे सारं आड नाही आलं एक मराठी घरचं पोर सहा महिने सांभाळताना . त्या पोराचा हरीच्या काकूला लळा लागला होता . तिने त्याला अंगावरच दूध पाजलं होतं . खूप जड अंतकरणाने त्या माऊलीने जगूला माझ्या वडिलांचे हवाली केले होते . कधी , कुठे थोडासाही नाराजीचा सूर नसायचा हरीच्या घरी . सवर्णांच्या दिवाळीचे लक्षीपूजन हरीच्या केरसुणी साठी रुसायचे . शेतातल्या वा घरातल्या बहुतेक कामाला हरीच्या घामाची दोरी स्पर्शायची . सण , उत्सव हरीची हलगी कान देवून ऐकायचे .

घरात हरीच शिकत होता . परिस्थितीशी निढळ्या छातीने दोन हात करत अव्याहत हसतमुख असायचा हरी .

मी सेवानिवृत्त झाल्यावर हवापालटासाठी गावी गेलो होतो . मला गावात झालेला बदल जाणवला . आता शेतीचे गणित बदललेय . वरचेवर पडणाऱ्या दुष्काळामुळे पशुधन कमी झाले . मोट गेली , पाण्यासाठी पंप आले. पूर्वी मोटेला , बैलांना लागणारी दोरखंड कमी झाली . बरीच कामं भाड्याच्या ट्रॅक्टरने केली जाऊ लागली . सुतार , लोहार , मांग , चांभार , कुंभार हे गावगाड्याचे आधारस्तंभ गावात पोट भरेना म्हणून गाव सोडून गेले . नवीन पिढी शिकली, शहराकडं पळाली . लोक जमेल तसं काम चालवतात . एखादे काम गावात होत नसेल तर शेजारच्या गावात जातात . कुंभारवाडे , मांगवाडे ओस पडलेत . तिथेच राहिलं तर पोट भरण्याची शास्वती नाही. हरीला गावाने काय दिलं माहित नाही पण हरी आणि हरीचं कुटुंब अनंत कराने गावाला देत होतं . आता हरी देत असलेल्या सेवा पैसे मोजूनही वेळेला मिळतील याची खात्री नाही . त्या मिळाल्या तरी हरी सारखा माणुसकीचा ओलावा रहिला नाही .

वाढतं शहरीकरण गावं ओस पाडतेय . हरीच्या घराला सुध्दा एक मोठे कुलूप लटकलेय . गावासाठी हरीच्या गरजेचे दोर केव्हाच कापलेत काळाने . हरीची मुले सुध्दा शिकली, मोठी झाली . हरी आता त्यांच्या सोबतच शहरात असतो . हरी आता सेवानिवृत्त झालाय. त्याला निवृतीवेतन मिळते . मुले मिळवती झालेत . हरीला पूर्वी सारखे कष्ट सोसत नाहीत पण गावची आठवण अजून डोळ्यात पाणी आणते .

© दत्तात्रय साळुंके