व्यवहार आणि विज्ञानाच्या कसोटीवर गंडलेल्या म्हणी

आणि अचानक मला भलीमोठी बांगड्याएवढी, स्सॉर्री बांगडीएवढी नथ नाकासमोर क्षुद्र वाटायला लागली.

बांगडीपेक्षाही मोठी नथ नाकात घातली जाते. राजस्थान आणि त्याआसपासह्या भागात घालतात अशा नथी. मी टिवीवर एक कथा पाहिलेली त्यात नवरा स्वतःछ्या श्रीमंतीचे प्रदर्शन बायकोच्या नाकात मोठी नथ घालुन करतो. त्याची स्पर्धा शेजा-याशी असते. शेवटी एकाच्या बायकोचे नाक तुटते आणि स्पर्धा थांबते.

मोहे पनघटपे नंदलाल... या गाण्यात मधुबालाने घातली आहे कि अशी नथ.. कभी कभी गाण्यात राखीनेही घातली आहे.

म्हणी या लाक्षणिक अर्थानेच घ्यायच्या असतात, शाब्दिक अर्थाने नाहीत. ताकाला आजकाल भाव आलाय. पुर्वी लोणी काढून घेतल्यावर ताक फुकटच देत असत. ताकाला जाऊन मोगा लपवणे .. हे त्यातूनच आलेय.

आजही खेडेगावात ताक मुबलक मिळते. माडगूळकरांच्या एका कथेतही तसा उल्लेख आहे.
जून्या गाण्यातही असे संदर्भ सापडतात.

खेळेल का देव माझिया अंगणी,
मज मागेल का, दही दूध लोणी ( गायिका - ज्योत्स्ना भोळे, यात ताकाचा उल्लेख नाही. )

दह्या दूधाची करतो चोरी, नंदाचा हरी
गौळणींनो जाऊ नका बाजारी ( गायक : आर. एन. पराडकर, यातही ताकाचा उल्लेख नाही. )

रंगू बाजारला जाते हो जाऊ द्या
लोणी इकाया नेते हो, नेऊ द्या ( गायिका : ललिता देऊळगावकर.. ""........)

अशी अनेक गाणी सापडतील.

दिनेशदा, हेच लिहायला आले होते.
पूर्वी मलाही असंच वाटायचं दूधापेक्षा ताक महाग कसं असेल? तेव्हा आम्ही पावलिटर दूध घेऊन कसाबसा एकवेळ चहा करायचो.
आता खात्यापित्या घरात आल्यावर कळलं लोणी काढून झाल्यावर बरंचसं ताक फुकटच इकडे तिकडे गरीबाना किंवा मोलकरणींना वगैरे देऊन टाकतात लोक.
त्यामुळे गरीबाना सहसा ताजे दूध मिळणार नाही पण ताक मिळतं मालक लोकांच्या घरचं.
म्हणून दूधाची तहान ताकावर भागविणे आले असावे.

'शर्मा' हे आडनाव मराठी शिक्षिकेचे... ??? हा पण एक अपवाद नाही का?

रच्याकने...
दिनेशदा, ललिता देऊळगावकर म्हणजे च आपल्या बाबुजींच्या सौ. व श्रीधर जींच्या मातोश्री का ???
त्या पण एक महान गायिका होत्या असे ऐकुन आहे.

दूध हे पूर्णान्न आहे. ताकाचे तसे नाही. म्हणून अशी म्हण प्रचलित झाली असावी.

आत्ता आत्ता पर्यंत ताक विकल जात नव्हत. लोणी काढुन झाल्यावर ताक फुकट वाटल जायच.

गेल्या ३०-४० वर्षात शेण विकल जाउ लागल्यावर ताकाला किंमत येणारच.

प्रसन्न.. त्या बाबूजींच्या सौभाग्यवती.. मूळ गीत रामायणात त्या गायल्या होत्या. काही हिंदी गाणीही त्या गायल्या आहेत.

सुमुक्ता..
ताकदेखील दूधाएवढेच महत्वाचे आहे. ते तर ईंद्राला दुर्लभ व्हावे, एवढे महत्वाचे आहे.

भोजनान्ते च किं पेयं जयन्तः कस्य वै सुतः । कथं विष्णुपदं प्रोक्तं तक्रं शक्रस्य दुर्लभम्

रांजणा चित्रपट पाहीला आहे का? कारण त्यातही हिरोच्या चोर असण्यावर रात्रभर हुशार मुले अगदि हिरीरीने निश्कर्ष काढतात त्याची आठवण झाली .तो सीनही धमाल होता . हा धागाही .

मलाही दुधापेक्षा ताक जास्त आवडते, हाच प्रश्न कधीकाळी मलाही पडला होता...
तसे अर्थ न सापडलेल्या म्हणी आणि वाक् प्रचार असतील बरेच

अति शहाणा त्याचा बैल रिकामा -ही म्हण कशावरुन आली आहे ? कोणास माहिती असल्यास लिहा.

पालथ्या घड्यावर पाणी या वाक्याचाच मला जाम तिरस्कार आहे ( आमच्या पिताश्रीनी या वाक्याचा आतापर्येंत एके४७ रायफलसारखा वेळोवेळी मारा केलेला आहे. म्हणून कदाचित)

दुधाने जीभ पोळली तर ताक ही फूंकुन प्यावे .अशीही म्हण प्रचलीत आहे. दुधापासुन ताक बनते,ताकापासुन दुध बनवता येत नाही .या निकशावर दूध हे ताकापेक्षा भारी ठरवले असेल. आणि हो अजुनही ग्रामीण भागात लोणी काढुन ताक फुकट शेजारी किंवा इतरांना देतात. आणि पाहुण्यांना प्रेमळ जबरदस्तीने म्ह्शीचे धारोष्ण दुध प्यायला देतात . नाही पिले तर वर " तुम्हा शहरी लोकांना पाणचट दुधाचीच सवय लागलेय" असा शेरा ऐकावा लागतो.

नाकापेक्षा मोती जड याची प्रचीती जेव्हा एखादी सासू सुनेला म्हणते तेव्हा कळते. स्वानुभावरुन कळेलच तुम्हाला .

मला आठवते आहे, लहानपणी सप्तश्रुंगीला पायर्‍या चढताना ताक फुकट देत होते आणि दुध २ रुपये ग्लास मिळत होते.

२. नाकापेक्षा मोती जड.
>>
नवीन म्हण मग "कानापेक्षा सर मोठी".

साखर उसापेक्षा भारी सारखे >> नाही! ऊस साखरेपेक्षा भारी!
मला न पटलेली/पटणारी म्हण- पुढच्यास ठेच मागचा शहाणा! इथे स्वतः ठेच खाऊन शहाणपण येत नाही तर दुसरयाच्या ठेचेनं शहाणपण कुठुन येणार?

पाहुण्यांना प्रेमळ जबरदस्तीने धारोष्ण म्ह्शीचे दुध प्यायला देतात

>> म्हैस धारोष्ण नसून दूध धारोष्ण असते ::फिदी:

धारोष्णं म्हैस!

शर्मा नावाची माणसं अस्खलित मराठी बोलू शकतात. कोकणी ब्राह्मण असतात बहुतेक ते नक्की आठवत नाही. पण माझी एक मैत्रिण होती.

किरण कुमार,

मागे एका वेबसाईट वर अतिशहाणा त्याचा बैल रिकामा ह्या विषयी वाचले होते. पुढील URL पहा:

http://www.transliteral.org/dictionary/%E0%A4%85%E0%A4%A4%E0%A4%BF-%E0%A...

आमच्याकडे गावात आजही दुधाचे लोणी काढले की त्यापासून निघणारे ताक काही घरी ठेवून आसपासच्या मळ्यांमध्ये नेऊन देतात किंवा घरी कुणी आले तर त्यांना देऊन टाकतात. तसेच आमच्याही घरी शेजारून-पाजारून ताक येते. या म्हणी ग्रामीण भागांतूनच, तेव्हाच्या परिस्थितीनुरूप बनलेल्या आहेत. आजची परिस्थिती त्यापेक्षा वेगळी असल्यामुळे या म्हणींचे संदर्भ तितकेसे लागू पडत नाहीत.