आठवणींचे दिवस.

झोरान झिवकोविचचे TWELVE COLLECTIONS AND THE TEASHOP हे भन्नाट पुस्तक हातात पडले आणि पहीलीच कथा “Days” ही कथा वाचून भारावून गेलो. आपले सुदैव असे कि ह्या पुस्तकाला Michael Moorcock ह्या लेखकाने प्रस्तावना लिहिली आहे, Fantasy ह्या नव्या लेखनप्रकाराची ओळख करून दिली आहे. एके काळी नगण्य मानला गेलेला आणि नाके मुरडली गेलेल्या ह्या वाङ्मयप्रकारात अनेक हेवी वेट साहित्यिकांनी लेखन केल्यामुळे ह्याॉला थोडीतरी प्रतिष्ठा प्राप्त झाली आहे. ह्या संग्रहातील बारा कथा ह्या माणसाच्या संग्रह करणाच्या वृत्तीबद्दल भाष्य करतात. Moorcock ने ह्या प्रवृत्तीचे छान विश्लेषण केले आहे. माणूस का म्हणून निरुपयोगी गोश्तीन्चा गराडा आपल्या सभोवती का उभा करतो? Moorcockच्या मते काळाची गती धीमी करून मृत्यू ला आपल्या पासून दूर ठेवण्याच्या नैसर्गिक प्रवृत्तीचे द्योतक आहे. ह्या बारा कथांना एकत्र जोडणारे हे सूत्र आहे,
रशिया आणि पूर्व युरोप मधल्या साहित्याबद्दल आपल्याला अगदी त्रोटक माहिती आहे. पण आता हे साहित्य इंग्रजीत भाषेत अनुवादित झाले असल्याने ही दारे उघडायला लागली आहेत. प्रस्तावनेत अजूनही बरेच काही वाचनीय आहे.
झोरान झिवकोविचचे वैशिष्ठ्य असे आहे कि कथा पूर्ण वाचली तरी आपल्याला नायकाचे नाव, गावाचे नाव, रस्त्याचे नाव, हॉटेलचे नाव ह्याचा पत्ता लागत नाही. लेखकाला त्याची गरज वाटत नसावी त्याच्या मुले कथेला यूनिवर्सल स्थान प्राप्त होत असावे. जणू कथा कुठल्याही जगात कुठल्याही काळी घडू शकते, स्पेस आणि टाईम पार करून जाते. पाश्चिमात्य कथा मध्ये बारीक सारीक डीटेल्स वर भर दिलेला असतो, ह्या बद्दल नंतर बोलता येईल.
आता कथेकडे वळूया,
नायकाला आज काहीतरी गोडधोड खायची इच्च्छा आहे. म्हणून तो केक आणि पेस्ट्री च्या कॅफेकडे वळतो. इथून कथेची सुरवात होते. कॅफेमध्ये जाम्भळ्या रंगाचे प्राबल्य आहे, पहा झोरानने किती मोजक्या शब्दात वर्णन केले आहे,
“WHEN I ENTERED THE PASTRY SHOP, a purple wave swept over me. Almost every surface was in some shade of this color: the wallpaper, curtains, rugs, tablecloths, chair covers. So were the shades on the lighted table lamps. The muted light gave even the air a purple tint...”
मेनू मधल्या आयटेम्सची नावे पहा.
“livid lightning rod” “shambling violin” “absent-minded bumblebee”
“enamored water lily” ही जरा काव्यमय आहेत पण “stinky grater”, “putrid acrobat” or “cheerful carcass” ह्याला तुम्ही लाय म्हणाल. ही खास झोरान खासियत आहे, “Teashop” ह्या कथेतही चहाची अशीच नावे आहेत.
हॉटेलचा शेफ समोर येऊन बसतो.
“कुठला आयटम खायची इच्छा आहे?”
“मला काहीतरी चवदार आणि गोड खायची इच्छा आहे, युम्हीच काही शिफारीश का करत नाही?”
“आहे अशी एक चीज आहे, stuffed monkey.तुम्ही कधी खाल्ली आहे?”
“पण तुमच्या ह्या मेनू मध्ये हा आयटेम नाहीये. “नायक जरा चक्रावून बोलतो.
“कसा असेल? कारण मेनू मध्ये प्रत्येक पदार्थाची किंमत लिहावी लागते. ह्या डीशची किंमत पैशात लीहिता येणार नाही.”
“का बरे?”
“कारण प्रत्येक डिशच्या बदली तुम्हाला तुमच्या आयुष्यातील एक दिवस मला द्यावा लागेल.
तुमच्या आयुष्यातून एक दिवस पुसला जाईल आणि त्याच्या जागी पोकळी निर्माण होईल.विचार करा.”
नाटक विचार करतो, “एकाच तर दिवस ना.”
तो stuffed monkey खायला तयार होतो.
शेफ म्हणतो, “थांबा, मी तुमचा दिवस साठवण्यासाठी कुपी घेऊन येतो, विचार करा आणि मला एक दिवस द्या. कुठलाही द्या, तुमची निवड.”
नायक विचार करतो. आणि stuffed monkeyचा एक तुकडा तोंडात टाकतो.
अहाहा, अहाहा! काय चव आहे. अगदी स्वर्गीय, समोरची प्लेट साफ करून तो दुसरया प्लेटची ऑर्डर देतो.
“सॉरी, दुसरी नाही मिळणार.”
“पण मी माझाआजून एक दिवस द्यायला तयार आहे ना.“
“तरीही नाही. एकदा का ह्या डिशची चटक लागली कि खाणाऱ्याची हाव वाढत जाते. भूतकाळातले सगळे दिवस एक एक करून संपुन जातात, आठवणी सरत जातात, मागे उरते ती निव्वळ पोकळी. रिते पणा अशी पोकळ माणसेही अदृश्य होतात. इथेच भिराभिरत रहातात.”
नायक काय समजायचे ते समजतो. उठून बाहेर चालता होतो.
ही कथा मी माझ्या शब्दात वर्णन केली आहे. नसेल आवसली तर तो माझा दोष समजा, आवडली असेल तर मग झोराननेच लिहिलेल्या “लायब्ररी “ नावाच्या कथेचा नितीन रिंडेनी मराठीत अनुवाद केला आहे तो वाचा. ह्या पेक्षा अधिक नाही सांगणार. नाहीतर म्हणाल कि हा तर त्यांचा एजंट दिसतो आहे.
तर माणूस म्हणजे काय?
समाला पक्या तुमचा मित्र आहे. त्याची दाढ खूप दुखत होती. डॉक्टरने त्याची दाढ काढून त्या जागी दुसरी दाढ बसवली.
पक्या बदलला का? नाही पक्या पक्याच राहिला.
पक्याला चष्मा लागला. पक्याला हिअरिंग एड लावले. प्पायाच्या हाडाच्या जागी स्टीलचा रॉड टाकला. मूत्र पिंड रोपण झाले. नवीन हृदय टाकले.
पण आपला पक्या पक्याच राहिला.
पक्याच्या मेंदूत ८६ ते१०० बिलिअन मज्जा पेशी आहेत. एकेक करत डॉक्टरांनी त्या कृत्रिम पेशींनी बदलल्या. पण पक्या नाही बदलला.
पण एके दिवशी मात्र कहर झाला. डॉक्टरांनी पक्याच्या जुन्या आठवणी काढून त्या जागी नव्या आठवणींचा सेट टाकला.
आता पक्या आपली ओळख विसरला. आपल्याला बघून “तुम्ही कोण ?” म्हणायला लागला. एका मोठ्या कंपनीचा CEO झाला आहे. इंग्रजीत एक वाक्यही धड बोलता न येणारा पक्या आता अस्खलित इंग्रजी बोलायला लागला.
हा पक्या आपला नाही. आपली आठवण तो आता विसरला आहे.
तर आपल्या आठवणी जपून ठेवा. कडू गोड कशाही असल्या तरी त्या आपल्या आहेत. ह्या जगात शेवटच्या क्षणापर्यंत आपला साथ देणारी एकच गोष्ट आहे.
ते आहेत आपले आठवणीचे दिवस!