ऐ रंगरेज़ मेरे...

खरंतर रंगवायला दिली होती ती फक्त ओढणी. बाकी माझा पहनावा माझ्या आवडीचा, माझी ओळख सांगणाराच असायला हवा, नाही का? अगदी मोठ्या हट्टाने प्रियतमाच्या रंगात रंगवायला सांगितली होती. तेवढंच त्याला मोठेपणा दिल्यासारखंही होईल, चारचौघांत त्याची लाडकी म्हणून मिरवताही येईल, आणि माझी मी असताना वाटलं तर काढून बाजूला ठेवेन - अशी आपली माझी कल्पना!

पण जळलं मेलं लक्षण त्या रंगार्‍याचं आणि या कापडाचं! ओढणीवरचा त्याचा रंग नुसता कपड्यांवरच लागला नाही, तर
बघता बघता मी अंतर्बाह्य त्यात रंगून गेले! हा बसंती रंग असा पक्का बसला तनामनावर, की दुसरं काही दिसेसुचेनासं झालं!

तश्शी तरातरा गेले जाब मागायला रंगार्‍याकडे - तर तो उलट मलाच विचारायला लागला, 'कुठल्या रंगाबद्दल म्हणताहात?'!

म्हटलं, 'काय गांजाबिंजा चढवलास की काय! रंगांबद्दल मी तुला सांगायचं की तू मला?!
वेगवेगळ्या मोसमांत वेगवेगळे रंग ल्यायला किती आवडायचं मला! आणि आता बघ हे काय करून ठेवलंस! दिवस, मास, ऋतू बदलले तरी जाता जात नाहीये हा रंग! वेड लागायची पाळी आली आहे नुसती!

पण खरं सांगू, आता हाच रंग हवाहवासाही वाटतो आहे मला!

आता असं कर ना, याचाच आणखी एखादा थेंब प्रेमाने घाल तुझ्या त्या मिश्रणात, आणि माझं म्हणून जे काही उरलंसुरलं असेल नसेल तेही रंगवून काढ त्याच्या छटेत! घरदारच का, सारं चराचर, सार्‍या दिशा, सार्‍या मर्यादा, सारे अडसर, सारे यमनियम आणि देवधर्म, इह आणि परलोक, आसक्ती आणि तृप्ती, स्वप्नं आणि जागृती, मीलन आणि वियोग, सारं सारं माझ्या प्रियसख्याच्या रंगात न्हाऊन जाऊ दे!

मी भांडायला म्हणून आले आणि आता हे असं बोलते आहे म्हणून हसतोस मला? पण थांब, आधी सांग, तू कोण आहेस रंगरेज़ा? तुझा खरा रंग कुठला आहे? मला हा रंग आणि तू निराळे कसे ते सांगताच येत नाहीये बघ!

की तू, मी, माझा प्रियतम, आपण निराळे नाहीच आहोत? कधीच निराळे नव्हतो? ज्याच्या प्रेमात मी अशी वेडी झाले आहे तो तूच होतास? तूच रंगवणारा आणि तूच रंगही? तू शय्या, तूच सखा आणि तूच त्याच्यासह केलेला संगही? तूच प्रवाह, तूच नावाडी आणि तूच नावही? बुडायचं ते तुझ्यात आणि तरलं तर गाठायचा तो तुझाच किनारा? तूच वाट, तूच वाटाड्या, अन् पोचायचं ते तुझ्याचपाशी? तारणारा तूच, मारणारा तूच, निवाडा करणाराही तूच? तूच स्वामी, तूच गुरू? तूच पूर्व आणि पश्चिमही? मग तू नाहीस असं आता उरलंच काय? तुझ्याशिवाय मी जाणार तरी कुठे? आणि कुठे जायला मी उरलेच आहे कोण!’

कबीर असंच म्हणाला होता ना,
'जब मोरी चादर बन घर आई, रंगरेज को दिनी
ऐसा रंग रंगा रंगरे ने, लालो लाल कर दिनी
चदरिया झीनी झीनी॥'

तीच तऱ्हा
‘अवघा रंग एक झाला। रंगी रंगला श्रीरंग।
मी-तू-पण गेले वाया। पाहतां पंढरीच्या राया॥’
म्हणणाऱ्या संत सोयराबाईंची!

देहभान हरपून केलेलं उत्कट प्रेम आणि भक्ती यांत फरक कुठे असतो नाहीतरी?

मोठमोठे योगी, पंडित, तत्त्वज्ञानी अद्वैताविषयी बोलतात, ‘ध्याता-ध्येय-ध्यान’ या त्रिपुटीच्या पल्याड पोचण्यासाठी धडपडतात. आणि कबीर म्हणतो तशी 'ढाई आखर प्रेम का' - ‘प्रेम’ ही अडीच अक्षरं ज्याला कळली त्याला क्षणार्धात ही ‘मी-तू-पणाची बोळवण’ साधते!
क्षणार्धात आणि विनासायास! ‘तादात्म्य’ असा एक फार सुंदर शब्द आहे त्याला!

ज्याप्रमाणे आपल्या दृष्टीला जगाचा अनुभव प्रकाशामुळे होतो, अगदी अंधाराचं वर्णनदेखील ‘प्रकाशाचा अभाव’ असंच - प्रकाशाच्या संदर्भानेच करावं लागतं, तसं प्रेमात/भक्तीत प्रिय व्यक्तीच्याच अनुषंगाने सगळ्या जगण्याचा अर्थ लागतो!

म्हणूनच आमचा ग़ालिब नवल करतो,
जब कि तुझ बिन नहीं कोई मौजूद
फ़िर ये हंगामा ऐ ख़ुदा क्या है?!

क़ैसची गोष्ट ऐकली असेल तुम्ही. वाळवंटात सोडून आले होते बादशहाचे शिपाई त्याला! अन्नपाण्यावाचून फिरत होता रखरखाटात, पण त्याला ना तहानभुकेची तमा होती, ना उन्हाचे चटके जाणवत होते! एकच वेड होतं त्याला - लैलाचं. असा 'जुनून' डोक्यावर सवार झालेला म्हणून त्याला मजनू म्हणायला लागले लोक. लैला भेटायला आल्याचं कुणीसं सांगायला गेलं तर म्हणे हा म्हणाला, 'लैला? ती कशी येईल? ती तर माझ्यातच आहे! लैला तर मी आहे!'

असं वेड ज्यांना लागतं ते भाग्यवान, नाही का?!

**************************

तळटिपा:
'तनु वेड्स मनु' चित्रपटातल्या 'ऐ रंगरेज़ मेरे' गाण्याबद्दल लिहिण्याची मागणी अस्मिताने केली होती. मला कळला, जमला तसा भावानुवाद लिहिला आहे.

राजशेखर यांनी लिहिलेल्या, आणि कृष्णा सोलो यांनी संगीतबद्ध केलेल्या या गीताचे शब्द आणि कठीण शब्दांचे अर्थ खाली देते आहे.
सादरीकरण मात्र वडाली बंधूंनी गायलेलंच ऐका अशी आवर्जून शिफारस करेन.

ऐ रंगरेज़ मेरे ऐ रंगरेज़ मेरे, ये बात बता रंगरेज़ मेरे
ये कौन से पानी में तूने कौन सा रंग घोला है
कि दिल बन गया सौदाई, मेरा बसंती चोला है

अब तुमसे क्या मैं शिकवा करूँ, मैनें ही कहा था ज़िद कर के
रंग दे चुनरी पी के रंग में, पर मुए कपास पे रंग न रुके
रंग इतना गहरा तेरा कि जान-ओ-जिगर तक भी रंग दे

रंगरेज़ तूने अफ़ीम क्या है खा ली, जो मुझसे तू ये पूछे कि कौन सा रंग
रंगों का कारोबार है तेरा! ये तू ही तो जाने कौन सा रंग!
मेरा बालम रंग, मेरा साजन रंग,
मेरा कातिक रंग, मेरा अगहन रंग
मेरा फ़ागुन रंग, मेरा सावन रंग
पल पल रंग दे रंग दे मेरे आठों पहर मन भावन रंग

एक बूँद इश्किया डाल कोई तू मेरे सातों समन्दर जाएँ रंग
मेरी हद भी रंग, सरहद भी रंग, बेहद रंग दे, अनहद भी रंग दे
मंदिर मस्जिद मैकद रंग दे!
रंगरेज़ मेरे दो घर क्यूँ रहें? एक ही रंग में दोनों घर रंग दे
पल-पल रंग दे रंग दे रंग दे रंग दे, नैहर-पीहर का आँगन रंग
पल-पल रंग दे रंग दे रंग दे मेरे आठों पहर मन भावन रंग
नींदें रंग दे, करवट भी रंग, ख़्वाबों पे पड़े सलवट भी रंग
ये तू ही है, हैरत रंग दे, आ दिल में समा, हसरत रंग दे
अब आजा और वसलत रंग दे, जो आ ना सके तो फ़ुरक़त रंग दे
दर्द-ए-हिज्रा लिए दिल में मैं ज़िंदा रहूँ, ज़रूरत रंग दे

रंगरेज़ मेरे, रंगरेज़ मेरे, तेरा क्या है असल रंग?
अब तो ये दिखला दे!
मेरा पिया भी तू, मेरी सेज भी तू, मेरा रंग भी तू, रंगरेज़ भी तू
मेरी नैया भी तू, मझधार भी, तुझमें उभरूँ, तुझमें डूबूँ
तेरी हर इक बात सर आँखों पे, मेरा मालिक तू मेरा साहिब तू
मेरी जाँ मेरी जाँ तेरे हाथों में! मेरा कातिल तू मेरा मुंसिब तू
तेरे बिना कुछ सूझे ना! तेरे बिना कुछ सूझे ना!
मेरी राह भी तू, मेरा रहबर तू, मेरा अकबर तू, सर्वर भी तू
मेरा मग़रिब तू, मेरा मशरिक़ तू, जाहिद भी मेरा, मुर्शिद भी तू
अब तेरे बिना मैं जाऊँ कहाँ? तेरे बिना मैं जाऊँ कहाँ??

रंगरेज : कापड रंगवणारा (dye करून देणारा) रंगारी
सौदाई : वेडा (आणखी एक अर्थ व्यापारी असाही आहे, पण इथे contextनुसार हा अर्थ लागू होतो)
बसंती : साधारणपणे पिवळ्या झेंडूच्या फुलाचा असतो तसा रंग. अगदी केशरी-भगवा नाही, आणि पार पिवळाही नाही. दोन्हीच्या मधली छटा.
भगवं वस्त्र जसं आपण वैराग्याचं प्रतीक समजतो तसाच एखादा ध्यास लागून त्यापायी बाकी सगळं जग विसरणार्‍यांनी 'बसंती चोला' परिधान केला आहे असं म्हणतात. शहीद भगतसिंगांची 'मेरा रंग दे बसंती चोला, माये' ही रचना आठवते ना?
शिकवा : तक्रार
मुए : कलमुहा - ‘काळतोंड्या’सारखी शिवी
कपास : कापूस / सूत
कातिक : कार्तिक, अगहन : अग्रहायण (मार्गशीर्ष), फागुन : फाल्गुन, सावन : श्रावण हे महिने
इश्किया : प्रेमाखातर (in the name of / for the sake of love)
हद : मर्यादा, सरहद : सीमारेषा, बेहद : अमर्याद, अनहद : अपार
मयक़द/मयक़दा : मद्यशाला
नैहर-पीहर : माहेर-सासर
करवट : कूस बदलणे, स(सि)लवट : चुणी
हैरत : नवल (sense of wonder), हसरत : इच्छा
वसलत : भेट / मीलन, फ़ुरक़त : ताटातूट, फारकत
हिज्र : विरह
मझधार : नदीच्या पात्राच्या मध्यातला वेगवान प्रवाह (काठापाशी प्रवाहाचा वेग कमी असतो)
क़ातिल : मारेकरी, मुन्सिफ़ : न्यायाधीश
रहबर : वाटाड्या, अकबर : थोर नेता, सर्वर : तत्त्वज्ञ
मग़रिब : पश्चिम, मशरिक़ : पूर्व
जा़हिद : धर्मगुरू, मुर्शिद : गुरू