### दोस्ती...
### भाग ५ — प्रेमाचा पहिला धडा आणि IQ चा गोंधळ!
मैत्रीच्या जगात काही दिवस असे असतात, जे आयुष्यभर लक्षात राहतात. त्या दिवशी आपण किती हसलो, किती खेळलो, किती वेडेपणा केला, हे वर्षांनंतरही आठवत राहतं. आणि कधी कधी वर्गात विचारलेला एक साधा इंग्रजी प्रश्न संपूर्ण शाळेला हसवून जातो!
गाडी अंकलेच्या दिशेने धावत होती.
बाबांनी सांगितलेली अमोल आणि चंदूची गोष्ट ऐकताना मी इतका गुंतलो होतो की आपण मुंबईपासून किती अंतर पार केलं आहे, याचंही भान राहिलं नव्हतं.
माझ्या डोळ्यांसमोर अजूनही ते दोन मुलगे होते.
एक अभ्यासात हुशार.
दुसरा वर्गातल्या शेवटच्या बाकाचा बादशहा.
एकाच्या हातात पुस्तकं.
दुसऱ्याच्या हातात सायकल.
पण दोघांच्या मनात एकमेकांविषयी प्रचंड आपुलकी.
मी बाबांना विचारलं,
"बाबा, मग पुढे काय झालं? दोघांची मैत्री आणखी घट्ट झाली का?"
बाबा हसले.
"अरे मंगेश, त्या दोघांची मैत्री म्हणजे एक वेगळंच प्रकरण होतं!"
"म्हणजे?"
"त्यांच्या आयुष्यात कधी काय घडेल, याचा नेम नव्हता. आणि त्यात चंदू म्हणजे..."
बाबा हसू आवरत म्हणाले,
"एक नंबरचा नमुना!"
मीही हसलो.
"बाबा, मग लवकर सांगा!"
बाबांनी सीटवर थोडं मागे रेलून बसत गोष्ट पुढे सुरू केली.
"आमच्या शाळेत दर शनिवारी अर्धा दिवस असायचा..."
### शनिवार — दोन मित्रांची पहिली सहल!
शनिवारची सकाळ.
श्री सिद्धनाथ विद्यामंदिर, अंकले.
शाळेत नेहमीपेक्षा वेगळंच वातावरण होतं.
कारण शनिवार!
अर्धा दिवस शाळा!
मुलांच्या चेहऱ्यावर आनंद ओसंडून वाहत होता.
कुणाला दुपारी क्रिकेट खेळायचं होतं.
कुणाला नदीवर जायचं होतं.
तर कुणी शाळा सुटण्याआधीच दप्तर भरून तयार होतं.
अमोल आपल्या बाकावर बसून वहीत काहीतरी लिहीत होता.
तेवढ्यात चंदू त्याच्याजवळ आला.
"ए अमल्या!"
"काय रं?"
"आज शाळा सुटल्यावर काय करणार हायस?"
"काय न्हाय. घरी जाऊन अभ्यास करणार."
चंदूने कपाळावर हात मारला.
"आरं देवा! तुला अभ्यासाशिवाय दुसरं काय सुचतं का रं?"
अमोल हसला.
"का? काय झालं?"
"आज तुला एक भारी जागा दाखवणार हाय!"
"कुठली?"
"आरं, सांगितलं तर मजा काय राहिली?"
"पण कुठं जायचंय?"
"माझ्या बापूच्या कामाच्या शेतात!"
"तुझे बापू शेतात काम करतात ना?"
"व्हय! पाटीलसाहेबांच्या शेतात."
"मग तिथं काय विशेष आहे?"
चंदूने रहस्यमय चेहरा केला.
"लई भारी जागा हाय रं! विहीर हाय, आंब्याची झाडं हायती, जांभळाची झाडं हायती..."
अमोलचे डोळे चमकले.
"जांभळं?"
"व्हय!"
"खायला मिळणार?"
"आरं, खायला न्हाय तर काय देवाला वाहायला घेऊन जाणार हाय का?"
अमोल खळखळून हसला.
"मग नक्की येतो!"
चंदूने छाती फुगवली.
"मग ठरलं! आज तुला चंदू कांबळेची खास जागा दाखवतो!"
"पण घरी उशीर झाला तर?"
"आरं, आधी घरच्यांना सांगून येऊ. माझ्या बापूला बी सांगतो."
अमोलने मान हलवली.
"चालेल!"
चंदू हसला.
"आणि हो..."
"काय?"
"तुझी पुस्तकं घरी ठेवून ये! जांभळाच्या झाडावर बसून गणितं सोडवायची न्हाय हं!"
### पाटीलसाहेबांचं शेत
दुपारी शाळा सुटली.
दोघांनी घरी कळवून शेताचा रस्ता धरला.
गावाच्या बाहेर पसरलेली हिरवीगार शेतं.
मधून जाणारी पायवाट.
रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना झाडं.
आणि अधूनमधून ऐकू येणारा पक्ष्यांचा किलबिलाट.
चंदू अगदी उत्साहात होता.
जणू काही आपल्या मित्राला एखादं मोठं पर्यटनस्थळ दाखवायला घेऊन चालला होता!
"ए अमल्या, इकडं बघ!"
"काय?"
"हे शेत बघितलंस?"
"हो."
"इथं माझे बापू काम करत्यात."
थोडं पुढे गेल्यावर चंदू ओरडला,
"ए बापू!"
शेतात काम करणाऱ्या रामूने मान वर केली.
"काय रं चंद्या? आज इतक्या लवकर?"
"आरं बापू, आज शनिवार हाय!"
"मग?"
"अर्धा दिवस शाळा असती की!"
रामू हसला.
"बरं! आणि हा कोण रं?"
"हा माझा दोस्त! अमोल!"
अमोलने नमस्कार केला.
"नमस्कार काका!"
रामूने हसत विचारलं,
"काय रं अमोल्या, आमच्या चंद्याची दोस्ती केलीस व्हय?"
"हो काका!"
रामूने चंदूकडे पाहिलं.
"आरं, मग याला जरा जपून ठेव! तुझ्या नादाला लागून पोरगं अभ्यासात मागं पडायला नको!"
अमोल हसू लागला.
चंदूने लगेच उत्तर दिलं,
"बापू, उलट ह्यो मला अभ्यास शिकवणार हाय!"
रामूने आश्चर्याने विचारलं,
"खरंच?"
"व्हय!"
"मग बरं झालं! निदान कुणीतरी तुला शिकवणार!"
तिघंही हसले.
रामूने दोघांना उन्हात जास्त फिरू नका, विहिरीजवळ काळजी घ्या आणि वेळेवर घरी जा, असं बजावलं.
चंदूने लगेच उत्तर दिलं,
"व्हय बापू! काळजी करू नगंस!"
आणि दोघं शेतातल्या पायवाटेने पुढे निघाले.
### विहिरीवरची धमाल!
थोडं पुढे गेल्यावर एक मोठी विहीर दिसली.
विहिरीभोवती दगडी कठडा होता.
पाण्यावर सूर्यकिरण चमकत होते.
चंदूने अभिमानाने हात दाखवला.
"बघ! ही आमची विहीर!"
अमोल हसला.
"तुमची म्हणजे?"
"आरं, पाटीलसाहेबांची!"
"मग आमची कशी?"
चंदूने डोळा मारला.
"आरं, आपलीच समजायची!"
अमोल हसायला लागला.
रामूने जवळ येऊन दोघांना पोहण्यासाठी सुरक्षित जागा दाखवली आणि स्वतः लक्ष ठेवून थांबला.
दोघांनाही पोहता येत होतं.
चंदू पाण्यात उतरला.
"ए अमल्या, ये की!"
अमोलही पाण्यात उतरला.
दोघांनी बराच वेळ पोहण्याचा आनंद घेतला.
कधी एकमेकांवर पाणी उडवलं.
कधी पाण्यात हात मारून लाटा निर्माण केल्या.
कधी कोण आधी ठरलेल्या जागेपर्यंत पोहोचतं, याची छोटीशी स्पर्धा केली.
चंदू ओरडला,
"आरं अमल्या, काल धावण्यात हरलास, आता पोहण्यात बी हरणार काय?"
अमोल हसत म्हणाला,
"एवढा शहाणा होऊ नकोस!"
"मग पकड मला!"
दोघांच्या हसण्याचा आवाज शेतभर घुमत होता.
रामू दूरून पाहत होता.
त्याच्या चेहऱ्यावर समाधान होतं.
कित्येक दिवसांनी चंदूला इतकं मनमोकळं हसताना पाहून त्यालाही आनंद झाला होता.
### जांभळाच्या झाडाखाली
पोहून झाल्यावर दोघं झाडांच्या दिशेने निघाले.
चंदूने हात दाखवला.
"ए अमल्या, आता खरी मजा!"
समोर आंब्याची काही झाडं होती.
आणि त्यांच्या बाजूला जांभळाची झाडं.
झाडाखाली पडलेली काही पिकलेली जांभळं दिसत होती.
चंदूने वर पाहिलं.
"बघ! किती जांभळं लागली हायती!"
अमोलचे डोळे चमकले.
"अरे वा!"
चंदूला झाडावर चढण्याची फार हौस होती.
पण अमोलने आधीच सांगितलं,
"ए, उगाच वर चढू नकोस. खाली पडशील!"
चंदूने त्याच्याकडे पाहिलं.
"आरं, तू माझा दोस्त हायस का माझी आजी?"
अमोल खळखळून हसला.
"तुझी आजी असती तर कान धरून घरी नेलं असतं!"
दोघांनी रामूने काढून दिलेली आणि खाली पडलेली चांगली जांभळं गोळा केली.
झाडाच्या सावलीत बसून खायला सुरुवात केली.
"ए अमल्या, तोंड उघड!"
"का?"
"जांभूळ देतो!"
अमोलने जांभूळ खाल्लं.
"वाह! किती गोड आहे!"
चंदू हसला.
"म्हटलं व्हतं ना, भारी जागा हाय!"
काही वेळाने चंदूने अमोलकडे पाहिलं.
आणि जोरात हसायला लागला.
"काय झालं?"
"आरं, तुझी जीभ बघ!"
"काय झालं माझ्या जिभेला?"
"पूर्ण जांभळी झालीया!"
अमोलने जीभ बाहेर काढली.
चंदू आणखी हसू लागला.
अमोलनेही चंदूला जीभ दाखवायला सांगितलं.
त्याचीही जीभ जांभळी झाली होती.
"अरे, तुझीही तशीच आहे!"
"आरं, मग आपण दोघं जांभळाचे राजे झालो!"
दोघं इतके हसले की काही क्षण त्यांना बोलताही येईना.
संध्याकाळ जवळ येत होती.
सूर्य हळूहळू मावळतीकडे झुकत होता.
दोघं एका झाडाखाली बसले होते.
आजूबाजूला शांतता होती.
चंदूने विचारलं,
"ए अमल्या, आज मजा आली का रं?"
"खूप!"
"खरंच?"
"हो रे! इतकी मजा मला कित्येक दिवसांत आली नव्हती."
चंदू आनंदाने हसला.
"मग दर शनिवारी येऊया इथं!"
अमोलने त्याच्याकडे पाहिलं.
"प्रत्येक शनिवारी?"
"व्हय! शाळा सुटली की इथं यायचं. पोहायचं, खेळायचं, जांभळं खायची!"
अमोल हसला.
"आणि अभ्यास?"
चंदूने कपाळावर हात मारला.
"आरं देवा! पुन्हा अभ्यास!"
अमोल हसू लागला.
"अरे, गंमत केली!"
"मग ठरलं?"
अमोलने हात पुढे केला.
"ठरलं!"
चंदूने त्याच्या हातावर टाळी दिली.
दर शनिवारी भेटायचं!
त्या दोन मुलांनी एकमेकांना दिलेलं ते साधंसं वचन होतं.
त्यांना त्या क्षणी माहीत नव्हतं की पुढे आयुष्यात किती गोष्टी बदलतील.
पण त्या संध्याकाळी त्यांच्यासाठी संपूर्ण जग म्हणजे ती शेतं, ती झाडं, ती विहीर आणि त्यांची मैत्री होती.
### चंदूच्या घरातला अनपेक्षित आनंद
संध्याकाळी चंदू घरी पोहोचला.
सायकल घराबाहेर उभी केली.
आणि घरात शिरताच थांबला.
त्याच्या नाकाला एक छान वास आला.
स्वयंपाकाचा!
तो आश्चर्याने स्वयंपाकघराकडे धावला.
चुलीवर भाजी शिजत होती.
बाजूला पोळ्या तयार होत होत्या.
चंदूने पाहिलं.
दुधी भोपळ्याची भाजी!
त्याने आश्चर्याने विचारलं,
"आई! आज भाजी-पोळी?"
सुशीलाने मान वर केली.
"व्हय."
चंदूच्या चेहऱ्यावर आनंद पसरला.
"म्हणजे बापूला काम मिळालं?"
सुशीला काही क्षण गप्प राहिली.
मग म्हणाली,
"न्हाय रं."
चंदू गोंधळला.
"मग?"
सुशीला म्हणाली,
"आज तुमच्या शाळेतले अशोकमामा आले व्हते."
"अशोकमामा?"
"व्हय. किराणा घेऊन आले व्हते."
चंदू आश्चर्याने पाहत राहिला.
"किराणा?"
"व्हय. म्हणाले, मुख्याध्यापक सरांनी पाठवलाय."
चंदू काही क्षण गप्प झाला.
त्याला कालची शर्यत आठवली.
अमोल आठवला.
दुपारी एकाच डब्यातून केलेलं जेवण आठवलं.
आणि आता...
त्यांच्या घरात स्वयंपाक होत होता.
तो हळूच म्हणाला,
"आई... सरांनी पाठवलं?"
"व्हय रं."
सुशीला पुढे म्हणाली,
"आणि अशोकमामा म्हणाले, रामूला काम मिळेपर्यंत काही अडचण असली तर सरांना सांगायचं."
चंदूने चुलीवरच्या भाजीच्या पातेल्याकडे पाहिलं.
त्याच्या चेहऱ्यावरचं हसू थोडं गंभीर झालं.
त्याला काय बोलावं कळेना.
सुशीलाने विचारलं,
"काय रं? एवढा गप्प का झालास?"
चंदूने मान हलवली.
"काय न्हाय."
मग अचानक म्हणाला,
"आई, आज जरा जास्त पोळी कर हं!"
"कशापायी?"
"आरं, उद्या शाळेत डबा घेऊन जायचाय!"
सुशीला हसली.
"बरं, करीन!"
चंदूने विचारलं,
"आणि एक पोळी जास्त ठेवशील?"
"कुणासाठी?"
चंदू हसला.
"माझ्या दोस्तासाठी!"
### नवीन आठवडा, नवीन शिक्षक आणि एक नवीन मुलगी!
बाबा गोष्ट सांगत होते.
"मंगेश, आमची शाळा मराठी माध्यमाची असल्यामुळे अनेक विद्यार्थ्यांना इंग्रजी विषय कठीण जायचा."
मी हसलो.
"हो बाबा, माझीही सुरुवातीला तीच अवस्था होती!"
बाबा म्हणाले,
"म्हणून आम्ही इंग्रजीसाठी एका नवीन शिक्षकांची नियुक्ती केली होती."
"कोण?"
"कुंभार सर!"
"कसे होते?"
बाबा हसले.
"इंग्रजी विषयाचे उत्तम जाणकार. पण शिस्तीच्या बाबतीत फार कडक!"
"म्हणजे?"
"वर्गात खोटं बोलणं, अभ्यास न करणं किंवा लक्ष न देणं त्यांना अजिबात आवडायचं नाही."
मी म्हणालो,
"म्हणजे चंदूची पंचाईत!"
बाबा जोरात हसले.
"अगदी बरोबर!"
पुढे ते म्हणाले,
"आणि त्याच सुमारास आमच्या शाळेत एक नवीन विद्यार्थिनी दाखल झाली."
"कोण?"
"मानिषा!"
### मानिषाची एन्ट्री!
मुंबईहून आलेली मानिषा.
आधी इंग्रजी माध्यमाच्या कॉन्व्हेंट शाळेत शिकलेली.
घरच्या परिस्थितीमुळे तिच्या कुटुंबाला अंकलेमध्ये यावं लागलं होतं.
मानिषा दिसायला गोड होती.
नीटनेटका गणवेश.
दोन वेण्या.
चेहऱ्यावर आत्मविश्वास.
आणि बोलण्यात मुंबईच्या शाळेची सवय.
त्या दिवशी ती पहिल्यांदाच वर्गात आली.
वर्गातली मुलं तिच्याकडे पाहू लागली.
पण चंदू?
चंदू तर तिला पाहतच राहिला!
बाबा हसले.
"मंगेश, चंदूला त्या वयात पहिल्यांदाच कुणीतरी इतकं आवडलं होतं."
मी आश्चर्याने विचारलं,
"बाबा! पाचवीत?"
बाबा हसले.
"अरे, त्या वयात मुलांना अशा गोष्टींचं कितीसं आकलन असतं? पण त्याला वाटत होतं की तो प्रेमात पडलाय!"
मी हसायला लागलो.
"म्हणजे चंदूचं पहिलं प्रेम!"
"हो! आणि त्या प्रेमामुळे त्याची जी अवस्था झाली, ती ऐकून तू हसून हसून दमशील!"
"काय झालं बाबा?"
"ऐक!"
### कुंभार सरांचा इंग्रजीचा तास
त्या आठवड्यात अमोल काही दिवस शाळेत आला नव्हता.
त्याच्या आजीच्या प्रकृतीमुळे घरात अचानक धावपळ झाली होती.
त्यामुळे अमोलला जवळपास आठवडाभर शाळेतून सुट्टी घ्यावी लागली.
तो परत आला तेव्हा वर्गात बरंच काही नवीन घडलेलं होतं.
नवीन इंग्रजी शिक्षक.
नवीन विद्यार्थिनी.
आणि चंदूच्या मनात नवीनच गोंधळ!
त्या दिवशी इंग्रजीचा तास सुरू झाला.
कुंभार सर वर्गात आले.
"Good morning, students!"
सगळे विद्यार्थी उभे राहिले.
"Good morning, sir!"
"Sit down!"
सगळे खाली बसले.
फक्त चंदूचं लक्ष कुठे होतं?
मानिषाकडे!
कुंभार सर फळ्यावर काहीतरी लिहीत होते.
चंदू मात्र अधूनमधून मानिषाकडे पाहत होता.
ती आपल्या वहीत काहीतरी लिहीत होती.
चंदू मनात म्हणाला,
किती भारी इंग्रजी लिहितीया ही!
थोड्या वेळाने मानिषाने मान वर केली.
चंदू पटकन फळ्याकडे पाहू लागला.
पण कुंभार सरांच्या नजरेतून ते सुटलं नाही.
"Chandu!"
चंदू दचकला.
"व्हय सर!"
"Stand up!"
चंदू पटकन उभा राहिला.
"Yes, sir!"
कुंभार सरांनी त्याच्याकडे पाहिलं.
"What is your name?"
चंदू गोंधळला.
त्याला इंग्रजीचा प्रश्न नीट समजला नव्हता.
पण उत्तर द्यायचंच होतं.
तो काही क्षण विचार करत राहिला.
मग मोठ्या आत्मविश्वासाने म्हणाला,
"What is my name... Chandrakant!"
क्षणभर वर्गात शांतता पसरली.
आणि मग...
"हाहाहाहा!"
संपूर्ण वर्ग हसायला लागला.
मानिषाही हसू लागली.
चंदूला मात्र काही कळेना.
तो मनात म्हणाला,
आरं, नावच सांगितलं की! मग हसत्यात कशापायी?
कुंभार सरांचा चेहरा लाल झाला.
"Silence!"
सगळे शांत झाले.
सरांनी चंदूकडे पाहिलं.
"Chandu! Don't you have IQ?"
चंदू आणखी गोंधळला.
आय क्यू?
हे काय नवीन प्रकरण हाय?
त्याने वर्गात इकडे तिकडे पाहिलं.
पण काही बोलला नाही.
### अमोल आणि IQ चा शोध!
अमोल आपल्या बाकावर बसला होता.
त्याने कुंभार सरांचा प्रश्न ऐकला.
"Don't you have IQ?"
अमोलच्या कपाळावर आठ्या पडल्या.
IQ?
हे काय असतं?
तो आठवडाभर शाळेत नव्हता.
त्याला वाटलं की या काळात सरांनी कदाचित काहीतरी नवीन शिकवलं असावं.
त्याने शेजारी बसलेल्या जीवनला हळूच विचारलं,
"ए जीवना!"
"काय रं?"
"हे आय क्यू काय असतं रं?"
जीवनने त्याच्याकडे पाहिलं.
"तुला माहीत न्हाय?"
"आरं, गेल्या आठवडाभर शाळेत नव्हतो ना मी!"
जीवनने गंभीर चेहरा केला.
"अच्छा!"
अमोलने पुन्हा विचारलं,
"सांग की रं!"
जीवनने थोडा विचार केला.
आणि मग त्याच्या चेहऱ्यावर मिश्कील हास्य आलं.
"आरं, आय क्यू म्हणजे एक वस्तू असती!"
"वस्तू?"
"व्हय!"
"कसली?"
"आरं, जशी कंपासपेटी असती ना, तसलीच!"
अमोल आश्चर्याने पाहू लागला.
"खरंच?"
जीवनने आत्मविश्वासाने मान हलवली.
"व्हय की! कुठल्याबी जनरल स्टोअरमधं मिळती!"
"कितीला?"
जीवन क्षणभर अडखळला.
मग म्हणाला,
"ते दुकानात विचार!"
अमोलने मान हलवली.
"अच्छा!"
त्याला वाटलं...
बापरे! आठवडाभर शाळेत आलो न्हाय म्हणून नवीनच वस्तू शिकवली वाटतं!
आणि चंदूकडं बी न्हाय!
अमोलने चंदूकडे पाहिलं.
चंदू अजूनही उभा होता.
कुंभार सर त्याच्याकडे रागाने पाहत होते.
अमोलला वाईट वाटलं.
आपल्या दोस्ताकडं आय क्यू न्हाय म्हणून सर रागवतायत!
मग त्याला मदत केली पाहिजे!
आणि अचानक...
अमोल उभा राहिला.
"Sir!"
कुंभार सरांनी त्याच्याकडे पाहिलं.
"Yes, Amol?"
"Sir, may I say something?"
"Yes."
अमोलने घसा साफ केला.
"सर, मी गेल्या आठवडाभर शाळेत नव्हतो."
कुंभार सर म्हणाले,
"Yes, Amol. I know. No problem."
अमोल पुढे म्हणाला,
"सर, म्हणून माझं बी राहून गेलंय."
कुंभार सर गोंधळले.
"What?"
अमोलने अत्यंत गंभीर चेहऱ्याने उत्तर दिलं,
"Sir... I also don't have IQ!"
क्षणभर संपूर्ण वर्ग स्तब्ध झाला.
कुंभार सरांनी अमोलकडे पाहिलं.
चंदूने अमोलकडे पाहिलं.
मानिषाने मान वर केली.
आणि जीवनने आपलं हसू दाबण्यासाठी तोंडावर हात ठेवला.
पण अमोल अजून बोलायचा बाकी होता!
तो पुढे म्हणाला,
"पण सर, काळजी करू नगासा!"
कुंभार सरांनी चष्मा नीट केला.
"What do you mean?"
अमोल म्हणाला,
"सर, आज घरी गेल्यावर बाबांना सांगतो. उद्या जनरल स्टोअरमधनं आय क्यू आणतो!"
कुंभार सरांचा चेहरा पाहण्यासारखा झाला.
पण अमोल अजून थांबला नाही.
त्याने चंदूकडे बोट दाखवलं.
"आणि सर... चंदूकडं बी न्हाय ना? मग त्याच्यासाठी बी एक आय क्यू घेऊन येतो!"
आणि मग...
संपूर्ण वर्गात एकच हशा पिकला!
"हाहाहाहाहा!"
काही मुलं बाकावर डोकं ठेवून हसू लागली.
काहींना हसू आवरेना.
मानिषाही खळखळून हसत होती.
जीवन तर अक्षरशः बाकाखाली तोंड लपवून बसला होता.
चंदू मात्र आश्चर्याने अमोलकडे पाहत होता.
आरं, ह्यो अमल्या काय बोलतोय?
आय क्यू दुकानात मिळतं व्हय?
आणि माझ्यासाठी बी आणणार म्हणतोय!
कुंभार सरांनी टेबलावर हात आपटला.
"Silence!"
पण यावेळी त्यांनाही काही क्षण काय बोलावं ते सुचेना.
त्यांनी अमोलकडे पाहिलं.
"Amol, do you know what IQ means?"
अमोलने प्रामाणिकपणे मान हलवली.
"No, sir."
"Then why did you say you would buy it?"
अमोलने जीवनकडे पाहिलं.
"सर, जीवन म्हणाला की जनरल स्टोअरमध्ये मिळतं!"
सगळ्यांच्या नजरा जीवनकडे वळल्या.
जीवनचा चेहरा उतरला.
कुंभार सरांनी विचारलं,
"Jeevan! Stand up!"
जीवन उभा राहिला.
"Yes, sir!"
"Who told you IQ is sold in a general store?"
जीवनने मान खाली घातली.
"सर... मी जरा गंमत केली."
कुंभार सरांनी कपाळावर हात ठेवला.
"Wonderful!"
आणि पुन्हा वर्गात हशा पिकला.
### IQ म्हणजे नेमकं काय?
कुंभार सरांनी फळ्यावर मोठ्या अक्षरांत लिहिलं.
IQ — Intelligence Quotient
मग ते विद्यार्थ्यांकडे वळले.
"विद्यार्थ्यांनो, IQ म्हणजे Intelligence Quotient. बुद्धिमत्तेशी संबंधित चाचण्यांमध्ये वापरली जाणारी ही एक संकल्पना आहे."
अमोल लक्ष देऊन ऐकत होता.
कुंभार सर पुढे म्हणाले,
"ती दुकानातून विकत आणायची वस्तू नाही!"
वर्गात पुन्हा हशा पिकला.
अमोलने जीवनकडे पाहिलं.
"ए जीवना!"
जीवन हसू लागला.
"काय रं?"
"शाळा सुटल्यावर भेट मला!"
जीवन म्हणाला,
"कशापायी?"
"तुझ्यासाठी एक कंपासपेटी आणतो!"
चंदू खळखळून हसला.
मानिषाही हसू लागली.
कुंभार सरांनी पुन्हा वर्ग शांत केला.
मग अमोलकडे पाहून म्हणाले,
"Amol, sit down."
अमोल बसला.
पण कुंभार सरांनी त्याला पुन्हा विचारलं,
"Amol, why did you say you would buy one for Chandu too?"
अमोलने सहज उत्तर दिलं,
"सर, माझ्याकडं न्हाय म्हणून मी आणणार व्हतो. मग चंदूकडं बी न्हाय तर त्याच्यासाठी बी आणलं असतं."
कुंभार सर काही क्षण शांत झाले.
त्यांनी अमोलकडे पाहिलं.
मग चंदूकडे.
आणि त्यांच्या चेहऱ्यावर हलकंसं हास्य उमटलं.
ते म्हणाले,
"All right. Sit down, both of you."
चंदूही खाली बसला.
त्याने अमोलच्या कानात कुजबुजलं,
"ए अमल्या!"
"काय?"
"तू लई भारी हायस रं!"
अमोलने त्याच्याकडे रागाने पाहिलं.
"गप बस! तुझ्यामुळं माझी फजिती झाली!"
चंदू हसला.
"आरं, पण आय क्यू आणायला तूच निघाला व्हतास!"
अमोलला हसू आवरेना.
दोघंही हळूच हसू लागले.
### गाडीतला हशा!
"हाहाहाहाहा!"
मी गाडीत जोरात हसायला लागलो.
बाबांनी माझ्याकडे पाहिलं.
"काय झालं रे?"
"बाबा! कमाल आहे! IQ जनरल स्टोअरमध्ये मिळतं?"
बाबाही हसू लागले.
मी हसत म्हणालो,
"आणि अमोल तर चंदूसाठीही एक आणणार होता!"
"हो रे!"
"बाबा, किती निरागस होते दोघं!"
बाबा हसले.
"अगदी!"
मी काही क्षण हसत राहिलो.
मग विचारलं,
"पण बाबा, अमोल तर अभ्यासात पहिला यायचा ना?"
"हो."
"मग त्याला IQ माहीत नव्हतं?"
बाबांनी उत्तर दिलं,
"मंगेश, अभ्यासात हुशार असणं म्हणजे जगातल्या प्रत्येक गोष्टीची माहिती असणं नाही."
मी मान हलवली.
"आणि तो आठवडाभर शाळेत नव्हता."
"हो. त्यात जीवनने त्याची गंमत केली."
मी पुन्हा हसलो.
"पण बाबा, एक गोष्ट लक्षात आली का?"
"काय?"
"अमोलला वाटलं की IQ ही वस्तू आहे. आणि त्याच क्षणी त्याने ठरवलं की स्वतःसाठी आणायचीच, पण चंदूसाठीही आणायची."
बाबांनी माझ्याकडे पाहिलं.
"हो मंगेश."
"म्हणजे त्याला स्वतःची फजिती होईल याची कल्पनाही नव्हती."
"अगदी."
बाबा काही क्षण शांत झाले.
मग म्हणाले,
"त्या दोघांची मैत्री अशीच होती रे. एकाला काही मिळालं तर दुसऱ्याची आठवण यायची. एकाला अडचण आली तर दुसरा मदतीला उभा राहायचा."
मी खिडकीबाहेर पाहिलं.
मनात विचार आला.
काल चंदूने अमोलला शर्यत जिंकू दिली होती.
अमोलने चंदूला जेवायला दिलं होतं.
आज चंदूने अमोलला आपली आवडती जागा दाखवली होती.
आणि अमोल त्याच्यासाठी IQ विकत आणायला तयार झाला होता!
मला पुन्हा हसू आलं.
पण त्या हसण्यामागे एक वेगळीच भावना होती.
ही दोन मुलं परिपूर्ण नव्हती. पण त्यांची मैत्री मनापासून होती.
### चहाचा थांबा
तेवढ्यात बाबा म्हणाले,
"मंगेश, जरा चहा घेऊया का?"
मी हसत म्हणालो,
"बाबा, आधी गोष्ट पूर्ण करा!"
"अरे, अजून खूप गोष्ट बाकी आहे!"
"म्हणजे?"
बाबा हसले.
"चंदू, अमोल, मानिषा, जीवन... अजून कितीतरी गंमती आहेत."
मी उत्सुकतेने विचारलं,
"आणि कुंभार सर?"
बाबा पुन्हा हसले.
"त्यांच्याही!"
गाडी रस्त्याच्या कडेला असलेल्या एका चहाच्या टपरीजवळ थांबली.
बाबा गाडीतून उतरले.
मीही उतरलो.
थंडगार वारा अंगावर आला.
बाबांनी चहाची ऑर्डर दिली.
मी अजूनही हसत होतो.
"बाबा, एक सांगा..."
"काय?"
"अमोलने खरंच घरी जाऊन अशोकमामांना IQ विकत आणायला सांगितलं होतं का?"
बाबांनी माझ्याकडे पाहिलं.
आणि जोरात हसले.
"अरे, ते पुढे सांगेन!"
मी कपाळावर हात मारला.
"बाबा! तुम्ही पण ना!"
दोघंही हसू लागलो.
चहावाला आमच्याकडे पाहून हसत होता.
त्याला बहुतेक वाटलं असावं की बापलेकाला कोणता एवढा विनोद आठवला आहे!
पण त्याला काय माहीत...
आम्ही एका अशा मैत्रीची गोष्ट ऐकत होतो, जिथे दोन लहान मुलं नकळत आयुष्याचे मोठे धडे शिकवत होती.
चहाचा कप हातात घेऊन मी बाबांना विचारलं,
"बाबा, मानिषाचं पुढे काय झालं?"
बाबांनी कपातून एक घोट घेतला.
माझ्याकडे पाहिलं.
आणि हलकंसं हसले.
"मंगेश, चंदूचं इंग्रजी आणि त्याचं मानिषावरचं प्रेम..."
ते थोडे थांबले.
"या दोन्ही गोष्टींची सुरुवात एकाच वेळी झाली होती!"
मी हसू लागलो.
"म्हणजे पुढे अजून मजा आहे?"
बाबा म्हणाले,
"अरे, खरी गंमत तर अजून सुरूच व्हायची होती!"
मी चहाचा घोट घेतला.
आणि मनात म्हटलं...
अमोल आणि चंदू!
एक अभ्यासात हुशार, दुसरा मैदानावर भारी.
एकाला इंग्रजी शिकायचं होतं.
दुसऱ्याला मानिषाशी बोलायचं होतं.
पण दोघांनाही एकमेकांशिवाय करमत नव्हतं.
त्या क्षणी मला वाटलं...
आपण कितीही मोठे झालो, कितीही शिकून परदेशात गेलो, तरी बालपणीच्या अशा निरागस आठवणींची सर कशालाच येत नाही.
कारण त्या वयात मैत्री करण्यासाठी मोठमोठ्या गोष्टींची गरज नसते.
कधी एका सायकलची पुरेशी असते.
कधी एका डब्याची.
कधी एका जांभळाच्या झाडाची.
आणि कधी...
जनरल स्टोअरमध्ये मिळणाऱ्या एका काल्पनिक IQ ची!
### दोस्ती...
एकाला पोहण्यात मजा येत होती...
दुसऱ्याला जांभळं खाण्यात...
एकाचं लक्ष अभ्यासात होतं...
दुसऱ्याचं मानिषाकडे...
एकाला IQ म्हणजे काय हे माहीत नव्हतं...
आणि दुसरा त्याच्यासाठी IQ विकत आणायला तयार होता!
कारण खरी मैत्री परिपूर्ण माणसांमध्ये होत नाही... ती एकमेकांच्या वेडेपणाला हसत स्वीकारणाऱ्या माणसांमध्ये होते!
### भाग ५ समाप्त — प्रेमाचा पहिला धडा आणि IQ चा गोंधळ!
क्रमशः...
