दोस्ती... भाग २ — दोन मित्रांची गोष्ट

### दोस्ती...
### भाग २ — दोन मित्रांची गोष्ट
काही आठवणी काळाच्या ओघात पुसट होतात... पण काही माणसं आपल्या आयुष्यात इतकी खोलवर रुजलेली असतात की कितीही वर्षं लोटली, तरी त्यांची आठवण मनातून जात नाही. आणि कधी कधी आपण ज्या माणसांना भेटण्यासाठी परत येतो, त्यांच्याच आयुष्यात घडलेली एखादी घटना आपल्याला मैत्रीचा खरा अर्थ शिकवून जाते...
विमानाच्या खिडकीबाहेर पाहत मी पुन्हा एकदा आठवणींच्या विश्वात हरवून गेलो होतो.
अंकले...
माझं गाव!
नकाशावर शोधायला गेलं, तर कदाचित एखाद्या छोट्याशा ठिपक्यासारखं दिसेल.
पण माझ्यासाठी?
माझ्यासाठी तेच संपूर्ण जग होतं.
जेमतेम पाच हजार लोकसंख्या असलेलं आमचं गाव.
बहुतेक लोक शेती करणारे. काही छोटे दुकानदार, काही कष्टकरी, तर काही नोकरीनिमित्त बाहेरगावी गेलेले.
गावात फार मोठ्या सुविधा नव्हत्या.
पण माणसं होती.
आणि माणसांमध्ये माणुसकी होती.
निदान माझ्या आठवणीतलं अंकले तरी असंच होतं.
माझं संपूर्ण बालपण याच गावात गेलं.
अंगणवाडीपासून दहावीपर्यंतचं शिक्षण मी गावातच पूर्ण केलं.
आमच्या शाळेचं नाव...
श्री सिद्धनाथ विद्यामंदिर, अंकले.
किती साधं नाव आहे ना?
पण आज न्यूयॉर्कमधल्या एका मोठ्या सॉफ्टवेअर कंपनीत काम करत असतानाही कुणी मला माझ्या शाळेचं नाव विचारलं, तर ते सांगताना माझी छाती अभिमानाने भरून येते.
कारण माझ्या आयुष्याचा पाया याच शाळेत रचला गेला होता.
आज मी जे काही आहे, त्याची सुरुवात त्या शाळेच्या वर्गखोल्यांमधूनच झाली होती.
शाळेची घंटा...
सकाळची प्रार्थना...
मैदानावर उडणारी धूळ...
पावसाळ्यात ओलसर झालेल्या वर्गखोल्या...
आणि परीक्षेच्या वेळी होणारी धावपळ...
सगळं काही अजूनही डोळ्यांसमोर तसंच उभं राहतं.
पाटील सर, कोळेकर सर, जाधव सर...
किती शिक्षकांनी आम्हाला घडवलं!
त्यांनी केवळ पुस्तकातले धडे शिकवले नाहीत, तर आयुष्यात कसं वागायचं, कष्ट कसे करायचे आणि अपयशाला कसं सामोरं जायचं, हेही शिकवलं.
आज अमेरिकेत मोठमोठ्या मीटिंगमध्ये आत्मविश्वासाने बोलताना मला कधी कधी आठवतं...
एकेकाळी याच शिक्षकांसमोर वर्गात उभं राहून उत्तर देतानाही माझे पाय थरथरायचे!
दहावीपर्यंतचं शिक्षण पूर्ण झाल्यावर पुढील शिक्षणासाठी मला गाव सोडावं लागलं.
अकरावी आणि बारावी विज्ञान शाखेसाठी मी जत तालुक्याच्या ठिकाणी प्रवेश घेतला.
पहिल्यांदाच गावाबाहेर राहण्याचा अनुभव.
नवीन कॉलेज, नवीन मित्र, नवीन वातावरण.
सुरुवातीला गावाची खूप आठवण यायची.
पण हळूहळू तिथेही रमलो.
बारावीनंतर इंजिनिअरिंगसाठी कोल्हापूरला प्रवेश घेतला.
आणि तिथून पुढे आयुष्याला वेगळीच दिशा मिळाली.
पण या सगळ्या प्रवासात एक गोष्ट कधी बदलली नाही.
गावाला गेलो की माझी पावलं आपोआप शाळेकडे वळायची.
आणि शाळेत गेलो की सर्वप्रथम शोधायचो...
अशोकमामांना!
अशोकमामा...
आमच्या शाळेतले शिपाई.
गावात त्यांचं एक छोटंसं घर होतं.
साधी परिस्थिती. मर्यादित उत्पन्न.
पण मनाने मात्र खूप श्रीमंत माणूस!
शाळेची घंटा वाजवण्यापासून वर्गखोल्या उघडण्यापर्यंत, मुलांना मदत करण्यापासून शिक्षकांच्या कामात हातभार लावण्यापर्यंत सगळीकडे अशोकमामा असायचे.
शाळेतल्या प्रत्येक मुलाचं नाव त्यांना माहीत असायचं.
कुणी मुलगा आजारी असेल, कुणाला काही अडचण असेल, तर अशोकमामा स्वतःहून विचारपूस करायचे.
त्यांच्यासाठी शाळा म्हणजे केवळ नोकरीचं ठिकाण नव्हतं.
ती त्यांची दुसरी दुनिया होती.
मी जेव्हा जेव्हा गावाला जायचो, तेव्हा त्यांना भेटल्याशिवाय परत येत नसे.
"काय मंगेशा, आता मोठा इंजिनिअर झालास! आम्हाला विसरला नाहीस ना?"
ते हसत विचारायचे.
"मामा, तुम्हाला विसरलो तर स्वतःलाच विसरेन!"
मी उत्तर द्यायचो.
तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटणारं समाधान मला आजही आठवतं.
त्यांच्या छोट्याशा घरात बसून चहा पिण्यात जे समाधान मिळायचं, ते कधी कधी न्यूयॉर्कमधल्या महागड्या रेस्टॉरंटमध्येही मिळत नव्हतं.
कदाचित म्हणूनच...
काही माणसं आपल्याला मोठं होण्यासाठी मदत करतात.
पण आपण कितीही मोठे झालो, तरी त्यांच्यासमोर पुन्हा लहान व्हावंसं वाटतं.
अशोकमामा माझ्यासाठी असेच होते.
"लेडीज अँड जेंटलमेन..."
अचानक विमानात कॅप्टनचा आवाज घुमला.
"वी विल बी लँडिंग अॅट मुंबई इन अ फ्यू मिनिट्स. प्लीज फास्टन युवर सीट बेल्ट्स..."
मी दचकून जागा झालो.
कधी डोळा लागला होता, ते समजलंच नव्हतं.
खिडकीबाहेर पाहिलं.
खाली मुंबई दिसू लागली होती.
इमारतींची गर्दी, रस्त्यांवरची वाहनं, दूरवर पसरलेलं शहर...
पाच वर्षांनंतर मी पुन्हा भारतात उतरणार होतो.
मी सीट बेल्ट लावला.
पण मनात एक वेगळाच विचार आला.
विमान अजून मुंबईत उतरायचं होतं... पण माझं मन केव्हाच अंकलेच्या मातीत उतरलं होतं.
त्या मातीत माझं बालपण होतं.
माझे बाबा होते.
अशोकमामा होते.
उषा होती.
आणि अशी कितीतरी माणसं होती, ज्यांना भेटण्याची मला ओढ लागली होती.
गावातल्या माणसांचा विचार करताना आणखी दोन चेहरे आठवले.
शंकरकाका आणि बाळूमामा!
आमच्या गावात शंकरकाकांचं एक छोटंसं पंक्चर काढण्याचं दुकान होतं.
दिवसभर सायकली, मोटारसायकली आणि इतर वाहनांची पंक्चर काढायची, हवा भरायची, किरकोळ दुरुस्ती करायची...
एवढाच त्यांचा व्यवसाय.
पण गावात त्यांना प्रचंड मान होता.
कारण त्यांचं मोठेपण त्यांच्या व्यवसायात नव्हतं.
तर त्यांच्या स्वभावात होतं.
गावात कुणाच्या घरात दुःखद घटना घडली, कुणाचं निधन झालं, तर शंकरकाका सगळ्यात आधी मदतीला धावून जायचे.
अंत्यविधीची तयारी असो, लाकडांची व्यवस्था असो, अग्नीची तयारी असो किंवा इतर आवश्यक विधी...
शंकरकाका स्वतः पुढाकार घ्यायचे.
अशा वेळी कुणी त्यांना बोलवण्याचीही गरज पडत नसे.
गावात कुणाच्या घरावर दुःखाचा डोंगर कोसळला, की शंकरकाका त्या कुटुंबाच्या पाठीशी उभे राहायचे.
कुणाकडून मोबदल्याची अपेक्षा नाही.
कुणाकडून कौतुकाची अपेक्षा नाही.
त्यांना फक्त एवढंच वाटायचं की दुःखाच्या प्रसंगी माणसाने माणसाला साथ द्यायला हवी.
म्हणूनच गावात प्रत्येक जण त्यांना आदराने शंकरकाका म्हणायचा.
पण प्रत्येक गावात जशी चांगली माणसं असतात, तशी काही वेगळ्या स्वभावाची माणसंही असतात.
आमच्या गावात असेच एक गृहस्थ होते...
बाळूमामा!
बाळूमामा म्हणजे कंजूषपणाचा जणू चालताबोलता नमुना!
स्वतःच्या खिशातून एक रुपया काढायची वेळ आली, तरी त्यांना दहा वेळा विचार करावा लागायचा.
गावात कुणी मदत मागायला गेलं की बाळूमामांकडे काही ना काही कारण तयार असायचं.
"अरे, सध्या हात जरा आखडता आहे!"
हे त्यांचं आवडतं वाक्य.
गंमत म्हणजे गावात शंकरकाका आणि बाळूमामा यांच्यात एक प्रकारची न बोललेली चढाओढ होती.
एक माणूस दुसऱ्यांसाठी काहीही करायला तयार.
आणि दुसरा स्वतःच्या खिशाला हात लावायलाही तयार नाही!
त्यांच्यातील ही विचित्र स्पर्धा गावात अनेकदा चर्चेचा विषय व्हायची.
पण त्या दोघांची खरी गोष्ट नंतर कधीतरी...
कारण सध्या माझं विमान मुंबईत उतरलं होतं.
विमान धावपट्टीवर उतरलं.
काही क्षणांनी प्रवाशांची हालचाल सुरू झाली.
मी माझी बॅग घेतली.
इमिग्रेशन आणि इतर औपचारिकता पूर्ण केल्या.
सामान घेऊन छत्रपती शिवाजी महाराज आंतरराष्ट्रीय विमानतळाच्या बाहेर आलो.
बाहेर माणसांची गर्दी होती.
कुणी आपल्या नातेवाईकांची वाट पाहत होतं.
कुणी हातात फुलांचे गुच्छ घेऊन उभं होतं.
तर कुणी नावाच्या पाट्या घेऊन प्रवाशांना शोधत होतं.
मी गर्दीत नजर फिरवली.
आणि अचानक एका पाटीवर माझी नजर स्थिरावली.
MANGESH
माझं नाव!
पाटी हातात धरून एक वयोवृद्ध गृहस्थ उभे होते.
पांढरे झालेले केस.
डोळ्यांवर चष्मा.
अंगात साधा पांढरा शर्ट.
आणि चेहऱ्यावर नेहमीचं ते शांत हास्य.
माझे बाबा!
क्षणभर मी जागच्या जागी थांबलो.
पाच वर्षांत बाबा किती बदलले होते!
केस अधिक पांढरे झाले होते.
चेहऱ्यावर वयाच्या खुणा स्पष्ट दिसत होत्या.
पण डोळ्यांतली माया मात्र अजूनही तशीच होती.
"बाबा!"
मी जोरात हाक मारली.
त्यांनी माझ्याकडे पाहिलं.
क्षणभर तेही थबकले.
मग त्यांच्या चेहऱ्यावर मोठं हास्य उमटलं.
मी धावत त्यांच्याजवळ गेलो.
खाली वाकून त्यांच्या पाया पडणार, इतक्यात त्यांनी मला थांबवलं.
"अरे मंगेश! आता किती मोठा झालास तू! अजूनही पाया पडतोस?"
"बाबा, मोठा झालो म्हणून काय झालं?"
ते हसले.
"अरे, आता मला तुझ्या मित्रासारखं समज!"
आणि त्यांनी मला घट्ट मिठी मारली.
त्या मिठीत काही क्षण आम्ही दोघंही काही बोललो नाही.
पाच वर्षांचं अंतर जणू एका क्षणात मिटलं होतं.
मी अमेरिकेत कितीही यशस्वी झालो असलो, तरी त्या क्षणी मला पुन्हा लहान मुलासारखं वाटत होतं.
बाबांनी माझ्या पाठीवरून हात फिरवला.
"कसा आहेस रे?"
"मस्त बाबा! तुम्ही कसे आहात?"
"मी काय? ठणठणीत!"
ते हसले.
पण त्यांच्या आवाजात पूर्वीसारखी ताकद नव्हती.
माझ्या मनाला कुठेतरी चटका लागला.
आई गेल्यानंतर बाबा किती एकटे पडले असतील?
मी त्यांच्या चेहऱ्याकडे पाहत राहिलो.
काही विचारायचं होतं.
पण शब्द सापडत नव्हते.
शेवटी बाबांनीच विषय बदलला.
"चल, गाडी वाट पाहतेय."
बाबांनी गावापर्यंत जाण्यासाठी गाडी ठरवली होती.
मुंबईहून अंकलेपर्यंत साधारण सात तासांचा प्रवास होता.
लांबचा प्रवास.
पण यावेळी मला त्याचा अजिबात कंटाळा येणार नव्हता.
कारण इतक्या वर्षांनी बाबांसोबत निवांत वेळ घालवण्याची संधी मिळाली होती.
गाडी सुरू झाली.
मुंबईची गर्दी मागे पडू लागली.
मी बाबांकडे पाहिलं.
ते खिडकीबाहेर पाहत होते.
काहीतरी विचार करत असल्यासारखे.
मी हसत विचारलं,
"बाबा, एक विचारू?"
"अरे, विचार ना!"
"अशोकमामा कुठे आहेत?"
बाबांनी माझ्याकडे पाहिलं.
"का रे?"
"अहो, त्यांनी मला फोनवर सांगितलं होतं की मुंबईला घ्यायला येणार म्हणून! मी तर वाट पाहत होतो त्यांची."
बाबांच्या चेहऱ्यावरचं हास्य अचानक नाहीसं झालं.
ते काही क्षण गप्प राहिले.
मला ते जाणवलं.
"काय झालं बाबा?"
"काही नाही रे..."
"मग अशोकमामा आले का नाहीत?"
बाबांनी एक दीर्घ श्वास घेतला.
"मंगेश, अशोक सध्या थोड्या कठीण परिस्थितीतून जातोय."
मी चमकलो.
"म्हणजे? काय झालं त्यांना? तब्येत ठीक आहे ना?"
"अरे, तसं काही नाही..."
बाबांनी माझ्याकडे न पाहताच उत्तर दिलं.
"मग?"
"काही गोष्टी आहेत रे... म्हणून मीच त्याला सांगितलं, तू काळजी करू नकोस. मंगेशला आणायला मी जातो."
मी गप्प झालो.
बाबा पुढे म्हणाले,
"आणि खरं सांगू? तुला आणायला येण्यासाठी मला दोन दिवस शाळेतून सुट्टी घ्यावी लागणार होती. एक दिवस मुंबईला पोहोचण्यासाठी आणि दुसरा तुला घेऊन गावाला परतण्यासाठी."
"मग शाळेचं काय?"
"अशोक आहे ना!"
बाबांच्या चेहऱ्यावर क्षणभर समाधान उमटलं.
"माझ्या अनुपस्थितीत शाळेची सगळी व्यवस्था तोच पाहतो. मुलांपासून शिक्षकांपर्यंत सगळ्यांची काळजी घेतो."
मी हसलो.
"म्हणजे तुम्ही निवृत्त झाल्यावर अशोकमामांनाच मुख्याध्यापक करायला हवं!"
बाबाही हसले.
"अरे, पदाने नाही रे... पण कामाने तो कधीच मुख्याध्यापकापेक्षा कमी नाही. माझ्यानंतर शाळेची काळजी घेणारा खरा माणूस तोच आहे."
हे ऐकून मला आनंद झाला.
पण एक गोष्ट मनाला खटकत होती.
अशोकमामा कठीण परिस्थितीत आहेत म्हणजे नेमकं काय झालं असेल?
बाबा स्पष्ट काही सांगत नव्हते.
आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरचं ते उदासपणही काही केल्या जात नव्हतं.
मी विषय बदलण्याचं ठरवलं.
"बरं बाबा, गावात काय नवीन?"
"काय म्हणजे?"
"अहो, पाच वर्षांनी येतोय मी! गाव किती बदललं असेल? शाळा कशी आहे? जुने शिक्षक आहेत का? शंकरकाका अजूनही पंक्चर काढतात का? आणि बाळूमामांचा कंजूषपणा कमी झाला की नाही?"
बाबा हसले.
"अरे, किती प्रश्न विचारशील?"
"सात तासांचा प्रवास आहे बाबा! वेळ काढायचा आहे ना!"
"अच्छा! म्हणजे माझी मुलाखत घेणार आहेस तर!"
"अगदी!"
आम्ही दोघंही हसलो.
पण बाबांचं हास्य फार काळ टिकलं नाही.
ते पुन्हा शांत झाले.
गाडी महामार्गावरून वेगाने पुढे जात होती.
बाहेरचा परिसर बदलत होता.
मोठमोठ्या इमारती मागे पडत होत्या.
आणि माझ्या मनात मात्र एक विचित्र अस्वस्थता वाढत होती.
बाबा काहीतरी लपवत होते.
मला त्यांची इतक्या वर्षांची ओळख होती.
ते जेव्हा एखादी गंभीर गोष्ट सांगायची टाळतात, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर असंच काहीसं दिसतं.
मी पुन्हा विचारलं,
"बाबा, सगळं ठीक आहे ना गावात?"
त्यांनी माझ्याकडे पाहिलं.
"हो रे..."
पण त्या 'हो' मध्ये नेहमीसारखा आत्मविश्वास नव्हता.
काही क्षण शांतता पसरली.
मग बाबा स्वतःच म्हणाले,
"मंगेश, तुला गावात सध्या काय चाललंय ते लगेच सांगण्यापेक्षा एक गोष्ट सांगतो."
"कसली गोष्ट?"
"दोन मित्रांची."
मी हसलो.
"बाबा, तुम्ही अजूनही शाळेतल्या मुलांना गोष्टी सांगता तशाच मला सांगणार आहात का?"
"अरे, गोष्ट समजून घेण्यासाठी वय लागत नाही रे!"
मी हसलो.
"बरं, सांगा."
बाबा थोडे पुढे सरकले.
गाडीच्या खिडकीतून बाहेर पाहत त्यांनी बोलायला सुरुवात केली.
"आपल्या गावात दोन मुलं आहेत..."
मी लक्ष देऊन ऐकू लागलो.
"दोघंही एकाच शाळेत शिकतात. लहानपणापासून एकत्र वाढलेत. एकत्र खेळलेत. एकत्र अभ्यास केलाय."
"अच्छा! मग?"
"त्यांची नावं आहेत..."
बाबा क्षणभर थांबले.
"चंदू आणि अमोल."
मी दचकलो.
"अमोल?"
"हो."
"म्हणजे आपले अशोकमामांचा मुलगा अमोल?"
बाबांनी मान हलवली.
"हो मंगेश. तोच अमोल."
माझ्या मनात एकदम अनेक प्रश्न निर्माण झाले.
अशोकमामा कठीण परिस्थितीत आहेत...
बाबा काहीतरी लपवत आहेत...
आणि आता अचानक अमोलच्या मैत्रीची गोष्ट?
या सगळ्यांचा एकमेकांशी काही संबंध होता का?
मी बाबांकडे पाहिलं.
"बाबा, अमोल ठीक आहे ना?"
त्यांनी लगेच उत्तर दिलं नाही.
खिडकीबाहेर नजर वळवली.
आणि काही क्षणांनी शांतपणे म्हणाले,
"मंगेश, आधी ही गोष्ट ऐक. मग तुला काही प्रश्नांची उत्तरं मिळतील."
माझी उत्सुकता आता शिगेला पोहोचली होती.
"पण बाबा, एवढं काय विशेष आहे त्या दोघांच्या मैत्रीत?"
बाबांनी माझ्याकडे पाहिलं.
त्यांच्या डोळ्यांत काहीतरी वेगळंच होतं.
दुःख?
काळजी?
की अभिमान?
मला समजत नव्हतं.
ते हळू आवाजात म्हणाले,
"मंगेश, आपण लहानपणी मुलांना शिकवतो ना, की खरा मित्र तोच जो संकटात साथ देतो..."
"हो..."
"पण काही वेळा मुलं आपल्याला अशा गोष्टी शिकवून जातात, ज्या आपण आयुष्यभर पुस्तकांत शिकवत असतो, पण त्यांचा खरा अर्थ आपल्यालाही समजलेला नसतो."
मी नि:शब्द झालो.
बाबा पुढे म्हणाले,
"चंदू आणि अमोलची मैत्रीही अशीच आहे."
"म्हणजे?"
बाबांनी एक दीर्घ श्वास घेतला.
"मंगेश, या दोघांच्या आयुष्यात जे घडलंय ना..."
ते पुन्हा थांबले.
मी अधीर झालो.
"काय घडलं बाबा?"
बाबांनी माझ्याकडे पाहिलं.
"तुला सगळं सांगतो. पण सुरुवातीपासून ऐकावं लागेल."
"मी ऐकतोय बाबा."
बाबांनी मान हलवली.
"तर ऐक..."
गाडी अंकलेच्या दिशेने धावत होती.
मी खिडकीबाहेर पाहणं बंद केलं होतं.
आता माझं संपूर्ण लक्ष बाबांकडे होतं.
काही वेळापूर्वीपर्यंत मला उषाच्या साखरपुड्याची उत्सुकता होती.
अशोकमामांना भेटण्याची ओढ होती.
अमोलला पुस्तकं देण्याचा आनंद होता.
पण आता?
आता मनात एकच प्रश्न घोळत होता.
अमोल आणि चंदूच्या आयुष्यात नेमकं काय घडलं होतं?
आणि अशोकमामांच्या चेहऱ्यावरचं हसू हिरावून घेण्याइतकी गंभीर ती गोष्ट होती का?
बाबांनी पुन्हा बोलायला सुरुवात केली.
"मंगेश, चंदू आणि अमोलची मैत्री समजून घ्यायची असेल ना, तर आधी तुला त्या दोघांना समजून घ्यावं लागेल..."
मी सीटवर सरसावून बसलो.
बाबांच्या शब्दांत एक वेगळंच गांभीर्य होतं.
माझ्या हातात अजूनही अमोलसाठी आणलेल्या पुस्तकांची पिशवी होती.
मी नकळत तिच्याकडे पाहिलं.
न्यूयॉर्कहून निघताना वाटलं होतं, गावाला गेल्यावर अमोलला भेटेन, त्याचं कौतुक करेन, त्याला पुढच्या शिक्षणासाठी मार्गदर्शन करेन.
पण बाबांच्या बोलण्यावरून जाणवत होतं की परिस्थिती माझ्या कल्पनेपेक्षा वेगळी असावी.
कदाचित म्हणूनच अशोकमामा मुंबईला आले नव्हते.
कदाचित म्हणूनच बाबा इतके शांत होते.
आणि कदाचित...
या दोन मित्रांच्या गोष्टीतच त्या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं दडली होती.
मी बाबांना म्हणालो,
"बाबा, सांगा ना... पुढे काय झालं?"
बाबांनी माझ्याकडे पाहिलं.
आणि चंदू व अमोलच्या मैत्रीची गोष्ट सांगायला सुरुवात केली...
मला वाटलं होतं, पाच वर्षांनी गावात परतल्यावर मी माझ्या जुन्या आठवणींना भेटेन.
पण मला कुठे माहीत होतं...
की या प्रवासात मी अशा दोन मित्रांची गोष्ट ऐकणार होतो, जी कदाचित मैत्रीकडे पाहण्याचा माझा दृष्टिकोनच बदलून टाकणार होती.
कारण खरी मैत्री किती वर्षं टिकली यावर ठरत नाही... तर वेळ आल्यावर एक मित्र दुसऱ्यासाठी किती खंबीरपणे उभा राहतो, यावर ठरते.
### दोस्ती...
### भाग २ समाप्त — दोन मित्रांची गोष्ट
क्रमशः...
पुढील भाग : चंदू आणि अमोल — मैत्रीची सुरुवात