दोस्ती...भाग १ — परतीचा प्रवास

### दोस्ती...
### भाग १ — परतीचा प्रवास
काही नाती रक्ताची असतात, काही प्रेमाची असतात... पण काही नात्यांना नाव नसतं. तरीही ती आयुष्यभर आपल्या मनात घर करून राहतात. अशाच काही नात्यांची ही गोष्ट...
"सर, तुम्हाला काही प्यायला आवडेल का? चहा, कॉफी की ज्यूस?"
एअर होस्टेसच्या त्या गोड आवाजाने माझी विचारांची तंद्री भंगली.
"कॉफी, प्लीज!"
मी हसत उत्तर दिलं.
"श्युअर, सर!"
ती पुढे निघून गेली.
मी खिडकीबाहेर पाहिलं. विमानाने केव्हाच न्यूयॉर्क सोडलं होतं. हजारो फूट उंचीवरून ढगांचे पांढरेशुभ्र पुंजके दिसत होते.
विमान भारताच्या दिशेने झेपावत होतं.
आणि माझं मन?
माझं मन मात्र केव्हाच माझ्या गावात पोहोचलं होतं.
माझं नाव मंगेश.
गेली पाच वर्षं मी न्यूयॉर्कमध्ये एका नामांकित सॉफ्टवेअर कंपनीत काम करतोय.
या पाच वर्षांत आयुष्य खूप बदललं.
चांगली नोकरी, भरपूर पगार, स्वतःचं घर, गाडी, कंपनीत मिळालेला मान-सन्मान...
एका छोट्याशा खेड्यातून आलेल्या मुलाने अमेरिकेसारख्या देशात स्वतःचं स्थान निर्माण करावं, ही गोष्ट माझ्यासाठी नक्कीच अभिमानाची होती.
पण या सगळ्या यशामागे एक माणूस होता.
माझे बाबा!
कोल्हापूर जिल्ह्यातल्या अंकले नावाच्या एका छोट्याशा गावात माझं बालपण गेलं.
माझं जन्मगाव... माझी माती... माझं सगळं विश्व!
बाबा गावातल्या सरकारी प्राथमिक शाळेत मुख्याध्यापक आहेत.
शिस्तप्रिय, तत्त्वनिष्ठ आणि अत्यंत साधं राहणीमान असलेला माणूस.
माझ्या यशाचा त्यांना किती अभिमान आहे, हे ते कधी शब्दांत सांगत नाहीत. पण गावात कुणी माझ्याबद्दल विचारलं की त्यांच्या चेहऱ्यावर उमटणारं समाधान मला सगळं सांगून जातं.
आई गेल्यानंतर बाबा आणखीनच एकटे पडले.
मी कित्येकदा त्यांना अमेरिकेला येण्याचा आग्रह केला.
"बाबा, आता पुरे झालं. आयुष्यभर खूप कष्ट केलेत तुम्ही. इथे या. माझ्याजवळ राहा. काही कमी पडू देणार नाही."
पण त्यांचं उत्तर नेहमी ठरलेलं असायचं.
"मंगेश, अरे तुझं जग तिकडे आहे. माझं जग इथे आहे. ही शाळा, ही मुलं, हे गाव... यांना सोडून मी कुठे येऊ?"
"पण बाबा, तिथे काय ठेवलंय आता? धड सुविधा नाहीत. चांगलं हॉस्पिटल नाही. तुम्ही एकटे राहता..."
"अरे, एकटा कुठे आहे मी? अख्खं गाव आहे माझ्यासोबत!"
आणि विषय तिथेच संपायचा.
कधी कधी मला बाबांचा रागही यायचा.
कशासाठी इतका हट्ट?
पण त्यांना समजावणं म्हणजे दगडाला पाझर फोडण्यासारखं होतं.
पुढच्या वर्षी बाबा निवृत्त होणार होते.
मनाशी ठरवलं होतं, यावेळी गावाला गेल्यावर काहीही करून त्यांना अमेरिकेला येण्यासाठी तयार करायचंच.
पण खरं सांगायचं तर...
या प्रवासाचं मुख्य कारण बाबा नव्हते.
कारण होती...
उषा!
उषा माझी शाळेतली वर्गमैत्रीण.
आणि माझं पहिलं प्रेम!
होय... पहिलं प्रेम!
जिला मी आयुष्यभर मनापासून प्रेम केलं, पण कधी सांगण्याची हिंमतच झाली नाही.
आम्ही लहानपणापासून एकत्र शिकलो.
शाळा, अभ्यास, खेळ, परीक्षा, गावातले उत्सव...
कितीतरी आठवणी होत्या आमच्या.
ती माझी सगळ्यात जवळची मैत्रीण होती.
आणि मी?
मी तिच्यासाठी फक्त एक चांगला मित्र होतो.
तिच्या मनात माझ्याबद्दल काय होतं, हे मला कधी समजलंच नाही.
आणि माझ्या मनात तिच्याबद्दल काय आहे, हे मी तिला कधी समजूच दिलं नाही.
आजही ती त्याच गावात राहते.
आम्ही ज्या शाळेत शिकलो, त्याच शाळेत ती गेली अनेक वर्षं शिक्षिका म्हणून काम करते.
किती विचित्र आहे ना आयुष्य?
मी जगाच्या दुसऱ्या टोकाला पोहोचलो.
आणि ती अजूनही त्याच गावात, त्याच शाळेत...
पण आमच्या आयुष्याचे रस्ते मात्र वेगळे झाले होते.
काही दिवसांपूर्वी तिचा फोन आला होता.
"मंगेश, एक आनंदाची बातमी आहे."
"काय गं? मुख्याध्यापिका झालीस की काय?"
ती खळखळून हसली.
"अरे नाही रे वेड्या! माझं लग्न ठरलंय."
क्षणभर मी काहीच बोललो नाही.
"हॅलो? मंगेश? ऐकतोयस ना?"
"हो... हो गं! अभिनंदन!"
कसेबसे शब्द बाहेर पडले.
"पुढच्या आठवड्यात साखरपुडा आहे. तुला यायचंच आहे. काहीही कारण चालणार नाही."
"अगं, न्यूयॉर्कहून असं अचानक..."
"मला काही माहीत नाही. तू माझा सगळ्यात जवळचा मित्र आहेस. तू नसशील तर मला अजिबात आवडणार नाही."
मी हसलो.
"बरं बाई, प्रयत्न करतो."
"प्रयत्न नाही. यायचंच!"
आणि तिने फोन ठेवला.
त्या रात्री मी बराच वेळ जागाच होतो.
पाच वर्षांत कितीतरी गोष्टी बदलल्या होत्या.
पण एक गोष्ट मात्र तशीच होती.
उषाबद्दल माझ्या मनात असलेलं प्रेम!
आजवर मी लग्न केलं नव्हतं.
का?
या प्रश्नाचं उत्तर कदाचित मलाही माहीत नव्हतं.
किंवा माहीत असूनही मी ते स्वतःपासून लपवत होतो.
पण आता उषाचा साखरपुडा होता.
आणि मी तिच्या आनंदात सहभागी होण्यासाठी भारतात चाललो होतो.
मित्र म्हणून!
फक्त मित्र म्हणून...
"सर, युवर कॉफी!"
एअर होस्टेसने कॉफीचा कप माझ्यासमोर ठेवला.
"थँक यू!"
कॉफीचा एक घोट घेतला आणि मी पुन्हा खिडकीबाहेर पाहू लागलो.
अचानक मला गावातल्या जुन्या विहिरीची आठवण झाली.
आणि त्या विहिरीबरोबर आठवला एक माणूस.
अशोकमामा!
आमच्या शाळेतले शिपाई.
पण माझ्यासाठी ते कधीच फक्त शाळेतले शिपाई नव्हते.
माझ्या आयुष्यात बाबांनंतर जर कुणाचं सर्वात मोठं स्थान असेल, तर ते अशोकमामांचं!
माझी आई मी लहान असतानाच गेली.
आईचं प्रेम नेमकं कसं असतं, हे समजण्याइतकाही मी मोठा नव्हतो.
बाबा शाळा आणि घर अशा दोन्ही जबाबदाऱ्या सांभाळत होते.
पण या सगळ्यात अशोकमामा आमच्या आयुष्याचा एक अविभाज्य भाग बनले.
मला आठवतं...
सकाळी त्यांच्या जुन्या सायकलची घंटी वाजायची.
"मंगेशऽऽ! चल रे बाळा! शाळेला उशीर होतोय!"
मी घरातून दप्तर घेऊन धावत बाहेर पडायचो.
"मामा, दोन मिनिटं!"
"अरे, तुझी दोन मिनिटं म्हणजे अर्धा तास असतो!"
ते हसत म्हणायचे.
कधी माझ्या शाळेचा गणवेश इस्त्री करून द्यायचे.
कधी सकाळी दूध प्यायला लावायचे.
"मामा, मला दूध नाही आवडत!"
"अरे, दूध नाही प्यायलास तर मोठा कसा होणार? अमेरिकेला कसा जाणार?"
आणि गंमत म्हणजे...
आज मी खरोखर अमेरिकेत होतो!
कधी कधी वाटतं, मामांनी माझ्याबद्दल पाहिलेली स्वप्नं माझ्याआधी त्यांनाच दिसली असावीत.
मला सायकल चालवायला त्यांनीच शिकवलं.
पहिल्यांदा सायकलवर बसलो तेव्हा माझी किती भीतीने गाळण उडाली होती!
"मामा, सोडू नका हं!"
"नाही रे बाबा, नाही सोडणार!"
पण थोड्या वेळाने मागे पाहिलं तर मामा दूर उभे राहून टाळ्या वाजवत होते.
आणि मी?
मी स्वतःच्या बळावर सायकल चालवत होतो!
त्या दिवशी मी जितका आनंदी होतो, त्यापेक्षा जास्त आनंद मामांच्या चेहऱ्यावर होता.
पोहायलाही त्यांनीच शिकवलं.
गावातल्या विहिरीवर आम्ही जायचो.
सुरुवातीला मला पाण्याची खूप भीती वाटायची.
पण मामा नेहमी म्हणायचे,
"मंगेश, भीतीवर मात केलीस ना, की अर्धी लढाई जिंकलीस समज!"
त्यांच्या देखरेखीखाली, त्यांच्या आधाराने मी पोहायला शिकलो.
क्रिकेट, कबड्डी...
कितीतरी खेळ आम्ही एकत्र खेळलो.
मला संगीताची आवड निर्माण झाली, तीही त्यांच्यामुळेच.
श्रुतिपेटीवर सूर कसे लावायचे, हे त्यांनी मला शिकवलं.
कधी कधी शाळा सुटल्यानंतर आम्ही दोघं एखादं गाणं म्हणत बसायचो.
मामा फार मोठे गायक नव्हते.
पण त्यांच्या आवाजात एक वेगळीच आपुलकी होती.
त्यांच्या स्वभावात माणुसकी होती.
आणि त्यांच्या प्रेमात कुठलाही स्वार्थ नव्हता.
माझ्या आयुष्यात आईची जागा कुणीच घेऊ शकत नव्हतं.
पण आई नसलेल्या त्या छोट्याशा मुलाला एकटं वाटू नये म्हणून अशोकमामांनी जे काही केलं, ते मी आयुष्यभर विसरू शकणार नव्हतो.
ते माझ्यासाठी दुसऱ्या वडिलांसारखेच होते.
अशोकमामांना एक मुलगा आहे.
अमोल.
माझ्यापेक्षा बराच लहान.
मी गाव सोडलं तेव्हा तो अगदी लहान होता.
आता दहावीत शिकतोय.
काही दिवसांपूर्वी बाबांशी फोनवर बोलताना त्याचा विषय निघाला होता.
"मंगेश, अरे अशोकचा अमोल आता दहावीत आहे."
"अच्छा! काय म्हणतोय? अभ्यास कसा चाललाय त्याचा?"
"अरे, खूप हुशार आहे पोरगा. चुणचुणीत आहे. अभ्यासातही चांगला आणि इतर उपक्रमांतही पुढे असतो."
"वा! छानच की!"
"अशोक त्याच्यासाठी खूप मेहनत घेतोय. मला वेळ मिळाला की मीसुद्धा त्याला थोडं जास्त शिकवतो."
"म्हणजे तुमचे खासगी क्लासेस सुरू आहेत तर!"
मी बाबांची गंमत केली.
ते हसले.
"अरे, अशोकने तुझ्यासाठी जे केलंय ना, त्याची परतफेड होऊ शकत नाही. पण त्याच्या मुलासाठी चार गोष्टी करता आल्या तर मला आनंदच आहे."
क्षणभर मी गप्प झालो.
बाबा पुढे म्हणाले,
"आणि एक गंमत सांगू?"
"काय?"
"अमोल तुला खूप मानतो. सतत तुझ्याबद्दल विचारत असतो. मंगेशदादा अमेरिकेला कसे गेले? त्यांनी काय शिक्षण घेतलं? सॉफ्टवेअर इंजिनिअर कसं व्हायचं? असे कितीतरी प्रश्न विचारतो."
मी हसलो.
"खरंच?"
"हो रे! तो तुला आपला आदर्श मानतो."
ते ऐकून मनाला कुठेतरी बरं वाटलं.
ज्या अशोकमामांनी मला घडवण्यासाठी एवढे कष्ट घेतले, त्यांचाच मुलगा आज माझ्यासारखं बनण्याचं स्वप्न पाहत होता.
किती सुंदर योगायोग होता हा!
फोन ठेवण्यापूर्वी बाबा म्हणाले होते,
"मंगेश, यावेळी आलास ना, तर अमोलला नक्की भेट. खूप दिवसांपासून तो तुझी वाट पाहतोय."
"नक्की बाबा!"
मी त्यांना शब्द दिला होता.
आणि म्हणूनच न्यूयॉर्कहून निघताना मी अमोलसाठी काही पुस्तकं विकत घेतली होती.
सॉफ्टवेअर, विज्ञान, संगणक आणि काही प्रेरणादायी पुस्तकं.
त्याला भेटल्यावर स्वतःच्या हाताने द्यायची होती.
त्याच्याशी भरपूर गप्पा मारायच्या होत्या.
त्याला त्याच्या स्वप्नांबद्दल विचारायचं होतं.
अशोकमामांना भेटायचं होतं.
त्यांच्या जुन्या सायकलची चौकशी करायची होती.
आणि पुन्हा एकदा त्यांच्यासोबत बसून गावातल्या आठवणींना उजाळा द्यायचा होता.
कदाचित आजही ते मला पाहिल्यावर पूर्वीसारखंच म्हणतील,
"काय रे मंगेशा! अमेरिकेत जाऊन मोठा साहेब झालास वाटतं!"
आणि मी त्यांना पूर्वीसारखीच मिठी मारेन.
कारण त्यांच्या समोर मी कितीही मोठा झालो, तरी त्यांचा लहानगा मंगेशच राहणार होतो.
विमानातले दिवे मंद झाले होते.
बरेच प्रवासी झोपले होते.
मीही डोळे मिटले.
पण मनात विचारांची गर्दी सुरूच होती.
एकीकडे बाबा होते.
ज्यांना अमेरिकेला घेऊन जाण्याचा माझा निर्धार होता.
दुसरीकडे अशोकमामा होते.
ज्यांच्याबद्दल मनात कृतज्ञतेचा अथांग सागर होता.
अमोल होता.
ज्याला मी अजून नीट ओळखतही नव्हतो, पण जो मला स्वतःच्या धाकट्या भावासारखा वाटत होता.
आणि उषा...
माझी उषा!
जिच्या साखरपुड्याला मी चाललो होतो.
किती विचित्र असतं ना मन?
ज्या व्यक्तीच्या आनंदासाठी आपण काहीही करू शकतो, त्याच व्यक्तीचा आनंद कधीकधी आपल्या मनाला सर्वात जास्त अस्वस्थ करून जातो.
पण उषाला माझ्या मनातलं कधी समजलंच नव्हतं.
आणि आता ते सांगून काय उपयोग होता?
तिच्या आयुष्यातला तो आनंदाचा क्षण होता.
मला तिच्यासाठी आनंदी व्हायचं होतं.
बाकी सगळं मनाच्या एका कोपऱ्यात बंद करून ठेवायचं होतं.
मी स्वतःशीच हसलो.
न्यूयॉर्कमध्ये बसून आयुष्याचे कितीतरी मोठे निर्णय घेतले होते.
पण स्वतःच्या मनाला समजावण्याइतकं धाडस अजूनही माझ्यात नव्हतं.
विमान भारताच्या दिशेने पुढे जात होतं.
मुंबईला पोहोचण्यासाठी अजून बराच वेळ होता.
तिथून पुढे माझं गाव...
अंकले!
पाच वर्षांनंतर मी माझ्या मातीत परतत होतो.
मनात कितीतरी प्रश्न होते.
कितीतरी आठवणी होत्या.
आणि कितीतरी भेटींची उत्सुकता होती.
मला तेव्हा कुठे माहीत होतं...
हा प्रवास फक्त उषाच्या साखरपुड्यासाठी नव्हता.
हा प्रवास मला माझ्या आयुष्यातल्या काही नात्यांचा खरा अर्थ समजावून देणार होता.
काही जुनी नाती पुन्हा नव्याने भेटणार होती.
आणि काही नवीन नाती आयुष्यभरासाठी जोडली जाणार होती.
मी पुन्हा डोळे मिटले.
मनात एकच विचार आला...
माणूस कितीही दूर गेला, कितीही मोठा झाला, तरी त्याला घडवणाऱ्या माणसांची जागा त्याच्या आयुष्यात कधीच कुणी घेऊ शकत नाही.
ही केवळ माझ्या अपूर्ण प्रेमाची गोष्ट नाही.
ही गोष्ट आहे एका बापाच्या निस्सीम प्रेमाची...
एका साध्या शाळेतील शिपायाच्या निःस्वार्थ मायेची...
एका लहान मुलाच्या मोठ्या स्वप्नांची...
आणि काही अशा नात्यांची, ज्यांना रक्ताच्या नात्याची गरज नसते.
ही प्रेमकथा नाही.
ही आहे माणसांना माणसांशी जोडणाऱ्या अदृश्य धाग्यांची कथा.
या कथेला मी एकच नाव दिलंय...
### "दोस्ती..."
कारण काही नाती जन्माने मिळतात, तर काही नाती माणुसकीने जुळतात. आणि माणुसकीने जुळलेली नाती कधी कधी रक्ताच्या नात्यांपेक्षाही अधिक घट्ट असतात.
क्रमशः...
भाग १ समाप्त — परतीचा प्रवास