माझ्या नखाची कोर नभात : How biting nails changed everything for me!

काही गोष्टी आपल्या आयुष्यात कुणालाही न सांगता शिरतात आणि नखे कापायची सोडून देणे व दातांनी कुरतडायला लागणे या माझ्या बाबतीत घडलेल्या घटनेला असंच काहीतरी स्वरूप होतं. नक्की कधीपासून सुरू झालं हे आठवायचा प्रयत्न केला तरी कुठलाही ठोस दिवस सापडत नाही, जणू ती सवय आधीपासूनच माझ्यात कुठेतरी दडलेली असावी आणि फक्त योग्य वेळ येण्याची वाट पाहत असावी. या सवयीने मात्र माझ्या मनातल्या स्वच्छतेविषयीच्या ठोकळेबाज कल्पनांना इतकं हलवून सोडलं की आता नखांकडे बघण्याची माझी नजरच बदलून गेली आहे.

नेलकटर घरात टेबलाच्या ड्रॉवरमध्ये चावीच्या घोसाशेजारी विसावलेली असते आणि आपण तिच्याकडे इतक्या सहजतेने वळतो की त्या वळण्यातही एक प्रकारची सांस्कृतिक सक्ती लपलेली आहे हे कधी जाणवतही नाही. आजी सांगायची की नखे वेळेवर कापली नाहीत तर घरात लक्ष्मी येत नाही, आणि ही गोष्ट किती खरी आहे हे कुणीच पडताळून पाहिलेलं नाही तरीही अशा गोष्टी पिढ्यानपिढ्या चालत राहतात.

नेलकटर हातातून सुटण्याची सुरुवात रोज सकाळी घाईगडबडीत ऑफिसला निघताना नखे कापायची आठवण न राहण्यातून झाली आणि हळूहळू दात हेच त्या कामासाठीचं साधन बनून गेले. दाताने नख कुरतडणे ही क्रिया किती प्राचीन असावी याचा विचार केला तर असं वाटतं की माणूस गुहेत राहत असतानाही त्याला हीच सोय उपलब्ध होती. नेलकटर तर अगदी अलीकडची, औद्योगिक क्रांतीनंतरची, स्टीलच्या पत्र्यापासून बनवलेली आणि थंड धातूची जाणीव करून देणारी वस्तू आहे. दातांच्या सोबतीची ऊब कायम आपल्याजवळ असते. अगदी आजीसारखीच.

स्वच्छतेच्या कल्पना फार गमतीशीर असतात. हात धुवा, नखे कापा, स्वच्छ रहा असं आपण सांगतो, आणि त्याच वेळी त्याच नखांना दातांनी धरून त्यांचे तुकडे तोंडात विरघळवत बसतो, आणि यात काहीतरी विरोधाभास आहे असं कुणालाच वाटत नाही कारण सवयीला नैतिकतेचा रंग सहज चढतो. जे आपण नेहमी करतो ते बरोबर वाटायला लागतं, जे करत नाही ते चुकीचं वाटायला लागतं, आणि यातच माणसाच्या मनाचा सगळा खेळ लपलेला आहे.

लहानपणी शाळेत नखे तपासायचे, हातांची बोटं पुढे करून उभं राहायचं आणि नखं मोठी दिसली तर छडीचा फटका बसायचा. त्या क्षणी नखं मोठी असणं जणू चारित्र्याची कमतरता दाखवणारं लक्षण मानलं जायचं. त्याच वर्गात कोपऱ्यातला मुलगा शांतपणे स्वतःची नखं दाताने खात बसलेला असायचा आणि त्याच्याकडे कुणाचंच लक्ष जात नसे कारण ती कृती ओठांच्या मागे, जिभेच्या सावलीत लपलेली राहत असे.

स्वच्छता ही मुळात फक्त दृश्यात्मक गोष्ट आहे असं आता वाटायला लागतं. जे दिसतं तेच अस्वच्छ मानलं जातं आणि जे लपलेलं असतं त्याचा हिशोब कुणी मागत नाही. नेलकटरने कापलेली नखं जमिनीवर पडतात, पायाखाली चुरगळतात, हवेत उडतात, तर दाताने कुरतडलेली नखं पोटात जाऊन जणू अस्तित्वच संपवून टाकतात. यातली कोणती पद्धत जास्त स्वच्छ हे ठरवणं तसं अवघड आहे, पण समाज एका पद्धतीला सभ्यतेचा दर्जा देतो आणि दुसरीला लाजिरवाण्या सवयीचा शिक्का मारतो.

नखं खाल्ल्याने पोटात जंत होतात असं माझी आई नेहमी म्हणायची आणि ही भीती इतकी खोलवर रुजलेली होती की माझ्या पोटात एक छोटं जंतजंगल तयार होत आहे असं मला वाटायचं. वर्षानुवर्षे हीच सवय चालू राहूनही असं काही झालं नाही, आणि या भीतीचा उगम शोधताना असं वाटलं की ही भीती वास्तविकतेपेक्षा नियंत्रणाची गरज जास्त दाखवते. मोठ्यांना मुलांच्या सवयींवर ताबा ठेवायचा असतो आणि त्यासाठी भीती निर्माण करणं हा सगळ्यात सोपा मार्ग असतो.

नेलकटर वापरणं म्हणजे एक शिस्त आहे असं आपल्याला शिकवलं जातं. रविवारी सकाळी आंघोळीपूर्वी किंवा नंतर नखं कापायची, ती वर्तमानपत्रावर गोळा करायची आणि मग कचऱ्यात टाकायची, यात देवपूजेसारखं एक विधीचं स्वरूप आहे. दाताने नख कुरतडणं यात मात्र कोणतीच शिस्त नाही. ते बसमध्ये प्रवास करताना, विचारात हरवलेले असताना, कुणाशी फोनवर बोलताना कधीही घडू शकतं, आणि त्याचं खरं सौंदर्य त्याच्या नियोजनहीनतेत आहे.

उत्स्फूर्तता ही आजच्या काळात दुर्मिळ गोष्ट झाली आहे कारण सगळं काही वेळापत्रकात बांधलेलं, कॅलेंडरमध्ये नोंदवलेलं, रिमाइंडरने आठवण करून दिलेलं असतं. अशा वेळी नखं दाताने खाणं ही एक प्रकारची बंडखोरी वाटायला लागते, जरी ही बंडखोरी कुणालाच दिसत नाही आणि कुणाला त्रासही देत नाही. हे बंड स्वतःच्या शरीराशी, स्वतःच्या सवयींशी, केवळ स्वतःपुरतं मर्यादित राहतं.

हळूहळू लक्षात आलं की स्वच्छतेच्या कल्पना भौगोलिक आणि सांस्कृतिक संदर्भानुसार किती बदलत जातात. एका गावात नखं वाढवणं सौंदर्याचं लक्षण मानलं जातं तर दुसऱ्या गावात तेच अस्वच्छतेचं मानलं जातं. एका काळात लांब नखं असणं उच्च वर्गाचं लक्षण मानलं जायचं कारण शेतात राबणाऱ्याची नखं आपोआप झिजून लहान राहतात, आणि आता तेच लांब नखं परवडणाऱ्यांचं लक्षण झालं आहे, त्यांच्यावर रंग लावणं आणि आकार देणं यातून एक वेगळीच अर्थव्यवस्था उभी झाली आहे.

नखं कुरतडताना या साऱ्या अर्थव्यवस्थेच्या बाहेर असल्याची एक विचित्र समाधानाची भावना येते, जणू एका मोठ्या यंत्रणेतून स्वतःला बाजूला काढलं आहे जिथे नखांचं सौंदर्यीकरण होतं आणि नेलकटरच्या वेगवेगळ्या डिझाईन्स बाजारात येत राहतात. प्रत्येक डिझाईनमागे एक जाहिरात असते जी सांगते की तुमचं व्यक्तिमत्व त्या नेलकटरतून दिसेल. दात मात्र कधीच जाहिरातीचा भाग होत नाहीत, ते नेहमी शांत आणि स्वतःपुरते राहतात. आणि हे जागतिकीकरणही या साऱ्या गोष्टीला एक वेगळाच रंग देतं, कारण चीनच्या यांगजियांग या शहराला जगातलं नेलकटर बनवण्याचं माहेरघर मानलं जातं, तिथल्या हजारो कारखान्यांमध्ये रोज लाखो नेलकटर तयार होतात आणि दुसरीकडे दक्षिण कोरियातलं पोस्कोसारखं पोलाद उद्योगातलं बलस्थान त्याच धातूला ती चकाकी देतं जी आपण हातात धरतो. या चकाकीमागे लपलेलं श्रमाचं वास्तव मात्र फार सुंदर नाही, कारण अशा हार्डवेअर पट्ट्यांतल्या असंख्य लहान कारखान्यांत गरीब कुटुंबांची मुलंही अगदी लहान वयातच पत्रा दाबायच्या, कड्या बसवायच्या आणि पॉलिश करायच्या कामाला जुंपली जातात, आणि त्यांच्या बोटांच्या नाजूक हालचालींचाच फायदा घेत हे काम त्यांच्याकडून स्वस्तात करून घेतलं जातं. एका लहान मुलाच्या बोटातलं नखं कापण्यासाठी अर्ध्या जगाला प्रवास करून एक छोटी धातूची वस्तू येते, आणि ती वस्तू बनवताना दुसऱ्या एका लहान मुलाच्या बोटांचं जे शोषण झालेलं असतं त्याचा हिशोब मात्र कुठल्याही किमतीच्या पावतीवर लिहिलेला नसतो.

पितृसत्ताही या नखांच्या कथेत आपला वाटा उचलते हे नाकारता येत नाही. नखं नीटनेटकी, टोकदार, पॉलिश केलेली असावीत असा आग्रह पिढ्यानपिढ्या मुलींवरच जास्त लादला गेला आहे, जणू स्त्रीचं व्यक्तिमत्व तिच्या बोटांच्या टोकावरून मोजायचं असतं. अशा वेळी नखं दाताने कुरतडणं, ती सजावटीच्या साखळीतून मुद्दाम बाहेर पडणं, हे स्त्रीवादाच्या दृष्टीने एक शांत पण ठाम पाऊल ठरू शकतं, कारण त्यातून शरीराच्या सौंदर्याचे मापदंड कोण ठरवतं या प्रश्नाला थेट भिडता येतं. नखांवर रंग लावायचा की नाही, ती वाढवायची की नाही, हा निर्णय जेव्हा पूर्णपणे स्वतःच्या हातात येतो तेव्हा त्यातून मिळणारं सशक्तीकरण कुठल्याही मोठ्या घोषणेपेक्षा जास्त खरं वाटतं.

जातिव्यवस्थेचा एक जुना धागाही या नखांच्या इतिहासात विणलेला सापडतो. फार पूर्वी नखं कापण्याचं काम न्हावी समाजाकडे सोपवलेलं असे, आणि हे काम त्यांच्या जातीय ओळखीशी इतकं घट्ट जोडलं गेलं की त्यातून त्यांचं आर्थिक आणि सामाजिक शोषण सहज शक्य झालं. ग्राहकाचं शरीर स्पर्श करण्याचा हक्क असूनही त्याच स्पर्शामुळे न्हावी समाजाला अस्पृश्यतेच्या रेषेच्या जवळ ढकललं गेलं, आणि मोबदला मात्र नेहमीच तुटपुंजा राहिला. नखं ही अशी छोटी गोष्ट या मोठ्या विषमतेचं एक प्रतीक बनून राहते, कारण जे शरीराच्या सर्वात जवळ जाणारं काम असतं तेच काम सामाजिक उतरंडीत सर्वात खालच्या स्थानावर ढकललं गेलं.

नेलकटर विकत घेणं हे अजूनही जगातल्या अनेक भागांत चैनीचं लक्षण आहे हे विसरता कामा नये. आफ्रिकेतल्या अनेक गावांत मुलांच्या हाताला नेलकटर पोचतच नाही, आणि अशा वेळी त्यांना दाताने नखं कुरतडण्याची जुनी कला पुन्हा शिकवायला हवी, कारण ती कला कुठल्याही बाजारपेठेवर अवलंबून नाही आणि तिच्यासाठी कुठलंही भांडवल लागत नाही. आरोग्याचा प्रश्न इथे नेलकटर असण्या-नसण्याचा नसून ती जुनी कला जपली जाण्याचा आहे, आणि जागतिक आरोग्य संघटनांनी यावर विचार करायलाच हवा.

सार्वजनिक वाहतुकीत नखं दाताने कुरतडून ती जमिनीवर, बाकावर किंवा खिडकीबाहेर न टाकता तशीच गिळून टाकणं याला एक नाव द्यायचं झालं तर मी त्याला नखांबू म्हणेन, शिवांबूच्या धर्तीवर, कारण जसं शिवांबूमध्ये शरीराचाच एक भाग शरीरात परत जातो तसंच नखांबूमध्येही शरीराच्या एका टोकावरचा भाग परत शरीराच्या आतल्या प्रवासाला निघतो. बसमध्ये किंवा लोकलमध्ये नखं इथेतिथे टाकून जागा घाण करण्याऐवजी ती तिथेच गिळणं हे सार्वजनिक स्वच्छतेच्या दृष्टीनेही जास्त जबाबदार वागणं ठरतं, आणि यात लाज वाटण्याचं काहीच कारण नाही. नखांबूमधून शरीराला केराटिन नावाचं प्रथिन परत मिळतं असं मानायला हवं, आणि त्याबरोबर बोटांच्या टोकावर सूक्ष्म प्रमाणात साचलेलं कॅल्शियम आणि जस्तही शरीरात परत जातं असं गृहीत धरलं तर नखांबू ही केवळ सवय न राहता एक सूक्ष्म आहारशास्त्र होऊन जातं, जणू शरीराने स्वतःच स्वतःची झीज भरून काढण्याची एक शांत, चक्रीय पद्धत शोधली आहे. टाकाऊतून टिकाऊ निर्माण करण्याचं हे तत्वज्ञान नखांबूमध्ये अगदी नैसर्गिकपणे उतरलेलं दिसतं.

साम्यवादाने जगाला जी हिंसा दिली आणि आता खुल्या बाजारपेठेच्या अर्थव्यवस्थेने जो उन्माद जगावर लादला आहे, या दोन्हींच्या मध्ये उभं राहून बघितलं तर नखं कुरतडणं ही कृती एका शांत तिसऱ्या मार्गासारखी वाटायला लागते. साम्यवादात सामायिक मालकीच्या नावाखाली व्यक्तीचं शरीरही राज्याच्या मालकीचं मानलं गेलं आणि त्यातून जी हिंसा जन्माला आली तिला उत्तर म्हणजे शरीराचा एवढा तरी एक कोपरा, म्हणजे नखं, पूर्णपणे स्वतःच्या दातांच्या ताब्यात ठेवणं. आणि खुल्या बाजारपेठेने प्रत्येक गरजेचं वस्तूकरण करून जो उन्माद निर्माण केला आहे त्यालाही नखं कुरतडणं हेच उत्तर ठरतं, कारण या एका कृतीसाठी कुठलंही उत्पादन विकत घ्यावं लागत नाही, कुठलीही जाहिरात बघावी लागत नाही, आणि बाजारपेठेच्या तावडीत न सापडणारी ही एकमेव कृती दोन्ही टोकांच्या हिंसेला एकाच वेळी नकार देते.

भारतीय संस्कृतीच्या दृष्टीने बघितलं तर नखं दाताने कुरतडणं ही सवय शरीर आणि मन यांच्यातलं जुनं, अखंड नातं टिकवून ठेवते असं म्हणता येईल. आयुर्वेदात शरीराच्या प्रत्येक भागाला, प्रत्येक धातूला महत्व दिलेलं आहे, आणि नखं ही अस्थिधातूचाच एक भाग मानली जातात. अशा वेळी त्यांना बाहेरच्या धातूच्या हत्याराने तोडण्यापेक्षा शरीराच्याच अवयवाने, म्हणजे दातांनी, त्यांची विल्हेवाट लावणं हे निसर्गाच्या चक्राशी सुसंगत वाटतं. या दृष्टीने बघितलं तर परंपरा आणि आयुर्वेद यांनी या सवयीला नाकारण्याऐवजी तिला सामावून घ्यायला हवं, कारण भारतीय संस्कृतीचा गाभा नेहमी बाहेरच्या साधनांपेक्षा शरीराच्या स्वतःच्या शहाणपणावर जास्त विश्वास ठेवत आला आहे.

यात काही गैरसोयीही आहेत हे नाकारता येत नाही. बोटांच्या टोकाशी कधीकधी लालसरपणा येतो, थोडी वेदना जाणवते आणि लोक विचित्र नजरेने पाहतात जणू ही सवय एखाद्या मानसिक अस्वस्थतेचं लक्षण आहे. मला यात मानसिक अस्वस्थतेपेक्षा एक प्रकारचं शांततेचं तत्वज्ञान दिसतं, कारण मन विचारांच्या गर्दीत हरवलेलं असताना नखं कुरतडणं शरीराला एक साधी, यांत्रिक, बिनविचाराची कृती देतं ज्यामुळे मन थोडं शांत होतं.

आजीच्या काळात नखं कापणं हा एक सामाजिक विधी होता. कुटुंबातली मोठी माणसं लहान मुलांची नखं कापून देत असत आणि त्यात एक जवळिकीचा भाव असे. आताच्या काळात प्रत्येकजण स्वतःची नखं एकांतात, बाथरूमच्या आरशासमोर स्वतःच कापतो, आणि त्या विधीतली जवळिकता हरवत गेली आहे. नखं कुरतडणं ही सवय वाढण्यामागे कदाचित तीच जवळिकता, तेच स्व-काळजीचं भाव परत मिळवण्याचा प्रयत्न असावा, फक्त तो प्रयत्न आता स्वतःशीच केला जातो.

स्वच्छतेच्या भ्रामक कल्पनांबद्दल विचार करताना असंही वाटतं की आपण स्वच्छतेपेक्षा नियंत्रणाच्या कल्पनेला जास्त महत्व देतो. नखं कापली म्हणजे शरीरावर आपला ताबा आहे असं वाटतं, जंतुसंसर्ग टाळला असं वाटतं, पण जंतू नखांच्या टोकावर तितकेच असतात जितके ओठांवर, हातांवर आणि संपूर्ण त्वचेवर असतात. नेलकटर फक्त एक दृश्य समाधान देते, प्रत्यक्ष सुरक्षितता किती देते याचं उत्तर विज्ञानाच्या भाषेत वेगळंच असू शकतं, पण हा लेख विज्ञानाबद्दल नसून एका सवयीने मनात उभ्या केलेल्या विचारांच्या गोंधळाबद्दल आहे.

कधीकधी वाटतं की नखं कुरतडणं ही एक प्रकारची ध्यानधारणा आहे, जरी ती पारंपरिक अर्थाने ध्यान नसली. लक्ष बोटांच्या टोकावर केंद्रित होतं आणि बाकी सगळं जग त्या क्षणासाठी विरून जातं. योगशास्त्रात एकाग्रतेला जे महत्व दिलं जातं तेच महत्व कुठल्याशा उलट्या, विचित्र रूपात नखं कुरतडण्यातही सापडतं असं मला वाटायला लागलं आहे, जरी हे मत कुणालाच फारसं पटणार नाही.

घरातले लोक मात्र या सवयीला फार गंभीरतेने घेतात, जणू ती एक आजार आहे ज्यावर उपाय शोधायला हवा. बाजारात कडू औषध मिळतं जे नखांवर लावलं की चव इतकी वाईट लागते की माणूस आपोआप ती सवय सोडतो, पण असं औषध मी कधीच वापरलं नाही कारण या सवयीत काही वाईट आहे असं मला वाटत नाही. फक्त ती वेगळी आहे आणि वेगळेपणाला आपला समाज नेहमीच संशयाने बघतो.

शेवटी असं वाटतं की स्वच्छता ही एक सापेक्ष कल्पना आहे जी काळाबरोबर बदलते, संस्कृतीबरोबर बदलते आणि प्रत्येकाच्या स्वतःच्या शरीराशी असलेल्या नात्याबरोबरही बदलते. नेलकटर वापरणं किंवा नखं दाताने कुरतडणं यातलं कोणतंही निश्चितपणे बरोबर वा चूक ठरवणं अवघड आहे. दोन्ही मार्गांमागे आपली स्वतःची कारणं असतात आणि दोन्हींमागे एक अशी सांस्कृतिक कथा दडलेली असते जी आपण उघडपणे कधी सांगतच नाही.

मी आताही नेलकटर परत हातात घेत नाही, आणि हे सांगताना कुठलाही निर्णायक वैचारिक विजय गाजवायचा नाही, फक्त एका साध्या निरीक्षणापुरतंच थांबायचं आहे. एका छोट्या सवयीने माझ्या मनातल्या मोठ्या कल्पनांना कसं हलवून सोडलं हे मला दिसलं, पण त्या हलण्यातून कोणतंही ठोस उत्तर मिळालं नाही. फक्त प्रश्नांची एक लांबलचक यादी तयार झाली, जी अजूनही अनुत्तरित आहे आणि कदाचित तशीच राहणार आहे, कारण काही गोष्टींची उत्तरं शोधण्यापेक्षा त्यांच्यासोबत जगणं हेच जास्त खरं वाटतं.

( कल्पना लेखकाची असून लेखनिक लेखक + वेगवेगळे LLM आहेत)