बीएमएम २०२६: 'स्त्री'सन्मान: अंजली अंतुरकर यांच्याशी संवाद

दृष्टी, नेतृत्व आणि समाजसेवेचा अखंड प्रवास – अंजली अंतुरकर

त्यांची थोडक्यात ओळख:
- उत्तर अमेरिकेतील मराठी समाजातील सेवाभावी कार्यकर्त्या.
- BMM २०१७ अधिवेशनाच्या संयोजक; ३००+ स्वयंसेवकांच्या नेतृत्वाखाली BMM च्या इतिहासातील सर्वाधिक यशस्वी आणि आर्थिकदृष्ट्या लाभदायक अधिवेशनाची यशस्वी धुरा सांभाळली.
- महाराष्ट्र मंडळ ऑफ डेट्रॉईटच्या माजी अध्यक्षा व विश्वस्त; संस्थेच्या विकासासाठी आणि नाविन्यपूर्ण उपक्रमांसाठी महत्त्वपूर्ण योगदान.
- VSS Foundationच्या अध्यक्षा; ग्रामीण विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी निधी संकलन आणि शैक्षणिक उपक्रमांचे नेतृत्व.
- जागतिक मराठी मासिक अंक निनादच्या प्रकाशिका; मराठी साहित्य, संस्कृती आणि वैचारिक देवाणघेवाणीसाठी कार्यरत.
- University of Michigan येथे Associate Vice President for Student Affairs म्हणून नेतृत्व, प्रशासन आणि समाजसेवेचा प्रभावी समन्वय साधणाऱ्या वरिष्ठ प्रशासकीय अधिकारी.
------------------------------------------------------------------
आपण उत्तर अमेरिकेतील मराठी समाजाशी अनेक दशकांपासून जोडलेल्या आहात. समाजसेवेच्या या प्रवासाची सुरुवात कशी झाली आणि या प्रवासातून आपल्याला काय शिकायला मिळाले?

माझ्या समाजसेवेच्या प्रवासाची सुरुवात २००० साली झाली. बारा वर्षे अमेरिकेत राहिल्यानंतर आम्ही भारतात परतलो आणि त्याच वेळी पुण्यातील **विद्यार्थी सहाय्यक समिती (VSS)** मध्ये स्वयंसेवक म्हणून काम करण्याची संधी मिळाली. या प्रवासात मला समाजसेवेतील दूरदृष्टीच्या नेत्या निर्मलाताई पुरंदरे यांचे मार्गदर्शन लाभले. मोठी स्वप्ने पाहतानाच ती प्रत्यक्षात आणण्यासाठी तळमळीने आणि संवेदनशीलतेने काम कसे करायचे, हे मी त्यांच्याकडून शिकले. कदाचित हे ऐकायला सर्वपरिचित वाटेल, पण त्या अनुभवातून मला एक महत्त्वाची गोष्ट उमगली , समाजकार्याच्या संधी सर्वत्र असतात; त्या शोधण्याची आणि त्यासाठी पुढाकार घेण्याची तयारी मात्र आपल्यात असावी लागते. याच विचारांनी पुढे महाराष्ट्र मंडळ ऑफ डेट्रॉईटमधील माझ्या कामाला, बीएमएम २०१७ अधिवेशनाच्या संयोजकपदाला आणि आज VSS Foundation च्या अध्यक्ष म्हणून करत असलेल्या कार्याला दिशा दिली. समाजसेवेचा हा प्रवास मला सातत्याने शिकवत राहिला आहे की, समाजासाठी केलेली प्रत्येक छोटी कृतीही अनेकांच्या आयुष्यात मोठा बदल घडवू शकते.

BMM २०१७ अधिवेशनाच्या संयोजक म्हणून आपण ३०० हून अधिक स्वयंसेवकांच्या टीमचे नेतृत्व केले. त्या भव्य अधिवेशनामागील नियोजन, आव्हाने आणि अविस्मरणीय अनुभवांबद्दल थोडे सांगाल का?

बीएमएम २०१७ साठी तब्बल ३०० स्वयंसेवक पुढे आले, हीच आमच्यासाठी मोठी जमेची बाजू होती. महाराष्ट्र मंडळ ऑफ डेट्रॉईटने अनेक वर्षे केलेल्या कार्यामुळे हा विश्वास निर्माण झाला होता. मात्र दोन वर्षांच्या कालावधीत एवढ्या मोठ्या स्वयंसेवकांच्या टीमचा उत्साह टिकवून ठेवणे हे खरे आव्हान होते. त्यासाठी आम्ही चार महत्त्वाच्या गोष्टींवर भर दिला. पहिली गोष्ट म्हणजे प्रत्येक स्वयंसेवकाला एकच प्रश्न विचारला – "तुम्ही BMM २०१७ साठी स्वयंसेवक का झालात?" प्रत्येकाच्या उत्तरातून आणि आमच्या सामूहिक विचारातून अधिवेशनाचा उद्देश, दृष्टी आणि प्रेरणा स्पष्ट झाली. एकदा "का?" समजला की "काय?" आणि "कसे?" याची उत्तरे आपोआप मिळू लागली. दुसरे म्हणजे, आम्ही पूर्वीच्या बीएमएम संयोजकांशी आणि उपस्थितांशी संवाद साधला. त्यांच्या अनुभवातून आम्हाला काही अपेक्षा स्पष्टपणे समजल्या, कार्यक्रम वेळेवर सुरू व्हावेत, ध्वनीव्यवस्था उत्कृष्ट असावी, मित्र-परिवारासोबत वेळ घालवण्याची संधी मिळावी, जेवणासाठी रांगा लागू नयेत, सतत संवाद असावा आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे *आपलेपणाची भावना* अनुभवायला मिळावी. तिसरे म्हणजे, आमचे व्हिजन आणि मिशन प्रत्येक स्वयंसेवकापर्यंत स्पष्टपणे पोहोचवले. आमचे ब्रीद होते – **"अतिथी देवो भव"**. मात्र आमच्यासाठी "अतिथी" म्हणजे कोण, हे आधी ठरवले. आमच्या दृष्टीने अधिवेशनाला आलेला प्रत्येक प्रतिनिधी हा अतिथी होता. कलाकार, प्रमुख पाहुणे आणि स्वयंसेवक हे सर्व त्या प्रतिनिधींच्या सेवेसाठी होते. चौथी गोष्ट म्हणजे आर्थिक शिस्त. उत्कृष्ट अधिवेशन आणि आर्थिक यश या दोन गोष्टी एकत्र साध्य होऊ शकतात, असा आमचा विश्वास होता. प्रत्येक करार, प्रत्येक खर्च आणि प्रत्येक कार्यक्रमाच्या वेळेवर आम्ही काटेकोर लक्ष ठेवले. कार्यक्रम दोन मिनिटांपेक्षा जास्त उशिरा सुरू होऊ दिला नाही. याच नियोजनामुळे BMM २०१७ हे बीएमएमच्या इतिहासातील सर्वाधिक नफा मिळवणारे आणि त्याचबरोबर सर्वाधिक समाधान मिळवून देणारे अधिवेशन ठरले.
या अधिवेशनातील सर्वात अविस्मरणीय अनुभव म्हणजे **ग्रंथदिंडी**. भारताचे तत्कालीन संरक्षणमंत्री श्री. मनोहर पर्रीकर यांच्या उपस्थितीत ग्रँड रॅपिड्स शहरातील मुख्य रस्त्यांवरून ही दिंडी निघाली. ७० ढोल-ताशा आणि १४० लेझीम कलाकारांच्या सहभागामुळे संपूर्ण वातावरण भारावून गेले. शहर प्रशासनाने आमच्यासाठी रस्ते आणि पूल बंद केले होते आणि या सोहळ्याचे थेट प्रक्षेपण स्थानिक दूरचित्रवाणीवर झाले.
त्या दिवशी एका महिलेने मला सांगितले की, अमेरिकेत आल्यानंतर त्यांनी कधीही सार्वजनिक ठिकाणी मराठी बोलण्याचे किंवा पारंपरिक पोशाख परिधान करण्याचे धाडस केले नव्हते. पण ग्रंथदिंडीत सहभागी झाल्यानंतर त्यांना प्रथमच वाटले की, "आम्ही आता खऱ्या अर्थाने या देशाचा भाग आहोत." त्याच दिवशी एका मेक्सिकन कर्मचाऱ्यानेही मला सांगितले की, हा कार्यक्रम पाहून त्यालाही आपल्या मुलांना स्पॅनिश भाषा आणि संस्कृतीचा अभिमान बाळगायला प्रेरणा मिळाली. अशा क्षणांमुळे आमच्या अधिवेशनामागचा उद्देश खऱ्या अर्थाने सफल झाला, असे मला आजही वाटते.

BMM सारख्या मोठ्या अधिवेशनाचे यश हे केवळ व्यवस्थापन नसून लोकांना जोडण्याचे काम असते. या अनुभवातून पुढील
पिढीतील स्वयंसेवक आणि नेतृत्व करणाऱ्यांना आपण कोणता संदेश द्याल?

या प्रश्नाचे उत्तर संत ज्ञानेश्वर माऊलींनी अनेक शतके पूर्वीच *पसायदानात* दिले आहे—**"मैत्र जीवाचे."** माझ्या दृष्टीने हाच खऱ्या नेतृत्वाचा गाभा आहे. पुढील पिढीतील स्वयंसेवक आणि नेतृत्व करणाऱ्यांसाठी माझा संदेश असा आहे की, सर्वप्रथम आपल्या कामाचे ध्येय, उद्दिष्ट आणि दिशा स्पष्ट ठेवा. लोकांना एखाद्या कार्यासाठी वेळ आणि मनापासून योगदान द्यायचे असेल, तर त्यांना त्या कार्यामागचा हेतू समजला पाहिजे. दुसरे म्हणजे, प्रत्येकाचे विचार मनापासून ऐका. सर्वोत्तम कल्पना नेहमी नेतृत्वाकडूनच येतात असे नाही. आणि तिसरे म्हणजे, प्रत्येकाला फक्त यश साजरे करण्यासाठी नव्हे तर प्रत्यक्ष कामात सहभागी करून घ्या. जेव्हा लोकांना जबाबदारी दिली जाते, तेव्हाच स्वयंसेवकातून नेता घडतो.
शेवटी, बीएमएमसारखे अधिवेशन केवळ नियोजन, वेळापत्रक किंवा व्यवस्थापनामुळे यशस्वी होत नाही. ते यशस्वी होते कारण प्रत्येकाला तिथे *आपलेपणाची भावना* मिळते. "मैत्र जीवाचे" हा विचार आपण जपला, तर बाकीचे व्यवस्थापन आपोआप घडत जाते.

महाराष्ट्र मंडळ ऑफ डेट्रॉईट आणि VSS फाउंडेशनच्या माध्यमातून आपण सांस्कृतिक आणि शिक्षण क्षेत्रात महत्त्वाचे कार्य केले आहे. या दोन्ही क्षेत्रांमध्ये काम करताना आपली प्रमुख प्रेरणा काय राहिली?
माझ्या प्रेरणेबद्दल बोलायचे झाले तर, मी स्वतःला अत्यंत भाग्यवान समजते. मला उत्तम संस्कार देणारे आई-वडील, भावंडे, माझे पती, मुले आणि सासरचे कुटुंब यांचा नेहमीच भक्कम पाठिंबा लाभला. त्याचबरोबर अनेक गुरु, सहकारी, वरिष्ठ आणि शिक्षक यांनी माझ्यावर चांगले संस्कार केले आणि उत्तम शिक्षण दिले. समाजासाठी काहीतरी करण्याची प्रेरणा एखाद्या एका घटनेतून आलेली नाही. आयुष्यात भेटलेल्या या सर्व व्यक्तींनी मला जे दिले, त्याची परतफेड करण्याचा हा माझा छोटासा प्रयत्न आहे. महाराष्ट्र मंडळ ऑफ डेट्रॉईट आणि VSS Foundation च्या माध्यमातून मी जे काही करू शकले, ते या सर्वांच्या प्रेम, संस्कार आणि विश्वासामुळेच शक्य झाले.

VSS फाउंडेशनच्या माध्यमातून ग्रामीण विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी आपण काम करता. एका विद्यार्थ्याच्या आयुष्यात झालेला बदल पाहताना आपल्याला मिळालेला सर्वात मोठा आनंदाचा क्षण कोणता?

एका विद्यार्थ्याची किंवा एका प्रसंगाची गोष्ट सांगणे खरोखरच कठीण आहे. गेली ७० वर्षे विद्यार्थी सहाय्यक समिती हजारो विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात परिवर्तन घडवत आहे. आज जगभरात विविध क्षेत्रांत यशस्वी झालेले अनेक माजी विद्यार्थी मला भेटतात आणि प्रत्येकाची कथा प्रेरणादायी असते.
समिती विद्यार्थ्यांना योग्य संधी, शिस्त आणि आधार देते. त्या बळावर हे विद्यार्थी किती उंच भरारी घेऊ शकतात, याची मला प्रत्येक वेळी नव्याने जाणीव होते. म्हणूनच मी शक्य तितक्या वेळा समितीला भेट देते. प्रत्येक भेटीनंतर मी नव्या प्रेरणेने परतते. माझी सर्वांना विनंती आहे की, एकदा तरी विद्यार्थी सहाय्यक समितीला भेट द्या, विद्यार्थ्यांशी संवाद साधा. त्यांची जिद्द, स्वप्ने आणि मेहनत पाहिल्यावर तुम्हालाही माझ्यासारखाच आनंद आणि आशा वाटेल. कदाचित म्हणूनच उत्तर अमेरिकेतील VSS Foundation ने गेल्या वर्षी सुमारे **$700,000** निधी उभारला. या निधीतील प्रत्येक डॉलर विद्यार्थ्यांच्या निवास, शिक्षण आणि त्यांच्या उज्ज्वल भविष्यासाठी खर्च केला जातो.

University of Michigan सारख्या मोठ्या संस्थेत नेतृत्व करताना आणि मराठी समाजासाठी स्वयंसेवा करताना व्यावसायिक नेतृत्व आणि सामाजिक नेतृत्व यातला सर्वात मोठा फरक आपल्याला काय जाणवतो?

माझ्या मते नेतृत्वाची मूलभूत तत्त्वे बदलत नाहीत. कॉर्पोरेट क्षेत्र असो किंवा सामाजिक संस्था—दृष्टी, मूल्ये, समर्पण, प्रामाणिकपणा आणि उत्कटता ही नेतृत्वाची समान तत्त्वे आहेत. मात्र एक महत्त्वाचा फरक आहे. व्यावसायिक संस्थेत आपण कर्मचाऱ्यांसोबत काम करता, तर सामाजिक संस्थेत स्वयंसेवकांसोबत. कर्मचारी त्यांच्या कामासाठी मानधन घेतात; स्वयंसेवक मात्र कोणत्याही मोबदल्याशिवाय, केवळ बांधिलकी आणि आवडीपोटी काम करतात. त्यामुळे त्यांचे नेतृत्व करण्याची पद्धत पूर्णपणे वेगळी असते. कॉर्पोरेट संस्थांमध्ये ठराविक पदसोपान असते आणि गरज पडल्यास कामाची जबाबदारी आदेशाद्वारे सोपवता येते. सामाजिक संस्थांमध्ये तसे नसते. स्वयंसेवकाला कधीही काम थांबवण्याचे स्वातंत्र्य असते. त्यामुळे सामाजिक नेतृत्वात अधिकारापेक्षा विश्वास, संवाद आणि प्रेरणा अधिक महत्त्वाची ठरते. म्हणूनच सामाजिक नेतृत्व हे अनेकदा व्यावसायिक नेतृत्वापेक्षा अधिक आव्हानात्मक असते, पण त्याचबरोबर ते अधिक समाधान देणारेही असते. University of Michigan मध्ये मी शिस्त, उत्तरदायित्व आणि व्यवस्थापनाच्या आधारावर नेतृत्व करते; तर मराठी समाजात मी सामायिक ध्येय, परस्पर विश्वास आणि प्रेरणा यांच्या बळावर नेतृत्व करण्याचा प्रयत्न करते.

प्रश्नकर्ता: अश्विनी क्षीरसागर