बकुळा AI

सांगोल्याच्या तप्त जमिनीवर पाऊस म्हणजे केवळ पाणी नसतं; तो एक सण असतो, एक आश्वासन असतं. त्याच खळगी भरलेल्या रस्त्यांवर खेळणारी, रानात वडाच्या पारंब्यांशी हितगुज करणारी अवनी आता सांताक्लारा, कॅलिफोर्नियाच्या चकचकीत काचेच्या इमारतीत उभी होती. ‘निओस्ट्रेटोस AI’ कंपनीच्या लोगोखाली तिच्या छातीवरचं ‘डेटा सायंटिस्ट’ नावाचं कार्ड लटकत होतं, पण मन मात्र तिच्या सांगोल्याच्या कोरड्या पडलेल्या बोरीभोवती घुटमळत होतं.

“अवनी, तुझं ‘बकुळा’ मॉडेल प्रोडक्शन डिप्लॉयमेंटसाठी रेडी आहे. ग्लोबल सॅटेलाइट डेटा, ओशन करंट सिम्युलेशन्स, अगदी आयसोटोप डिस्ट्रिब्युशनपर्यंत सगळं प्रोसेस झालंय. अक्युरसी ९७.८ टक्के आहे. टुमॉरो बोर्ड मिटींगमध्ये फायनल प्रेझेंटेशन आहे,” टीम लीड मार्कने हातातला कॉफीचा स्टारबक्सचा कप उंचावत अभिनंदन केलं. अवनीने हलकं स्मित केलं. “मार्क, पण मला एक अजून रीजनल डेटा सेट फिड करायचाय. इंडियातल्या काही स्पेसिफिक ड्रॉट प्रोन एरियाचा.” मार्कने भुवया उंचावल्या, “शुअर, पण ‘बकुळा’ जेव्हा मान्सून पॅथ प्रेडिक्ट करू शकतं, तेव्हा त्या छोट्या पॉकेट्समध्ये काय अडकली आहेस? युवर डेडलाइन इज टुमारो.”

‘बकुळा’. हे नाव तिनेच सुचवलं होतं. सांगोल्याच्या बाजारात आजीने सांगितलेली कथा आठवली. बकुळा नावाचं एक पौराणिक पक्षी असं मानतात की त्याच्या दर्शनानं आणि आवाजानं पाऊस नक्की येतो. जुन्या लोकांचा तो खास इंडिकेटर होता. पण अवनीचं बकुळा मात्र क्लाऊड कंप्युटिंगवर तयार झालेलं अल्गोरिदम होतं. मायक्रोसर्व्हिसेस, API कॉल्स आणि सिंथेटिक डेटाने भरलेलं. तिला वाटलं, जगभरातला प्रत्येक डेटा पॉइंट घेऊन हे मॉडेल तिच्या गावची तहान भागवू शकेल. पण परवा रात्री रन केलेल्या रिग्रेशन टेस्टमध्ये एक विचित्र एरर आली. ‘बकुळा’ संपूर्ण ग्रहाचं पर्जन्यमान सांगू शकत होतं, पण सांगोल्याच्या पश्चिमेकडच्या पाटाच्या मळ्याजवळ नेमका पाऊस कधी पडेल, हे मात्र सांगू शकत नव्हतं. तिथे डेटामध्ये एक कायमस्वरूपी ‘नॉइज’ येत होता, ज्याला तिचं शुद्ध गणित समजू शकत नव्हतं.

मार्कच्या डेडलाइनचा दबाव पाठीवर होता, पण अवनीच्या मनातलं वादळ अधिक गडद होतं. तिने सुट्टी मंजूर करून घेतली आणि सांगोल्याला यायचं ठरवलं. सांताक्लाराच्या निळसर प्रकाशात आणि वातानुकूलित हवेत राहणारी अवनी, पंढरपूर रोडवरच्या उन्हाने आणि धुळीने भरलेल्या वास्तवात उतरली. लँडस्केप पूर्णपणे बदललं होतं. स्टारबक्सच्या कडक कॉफीची जागा आता पाटावरच्या कच्च्या कडुनिंबाच्या वासाने घेतली होती. पायात स्नीकर्स ऐवजी जुन्या चपला चढवत ती पाटाच्या मळ्याकडे निघाली. तिचे आजोबा, दादा, अजूनही तिथल्या माळरानावर बांध बांधत होते. “अगं आवंदा, कव्वा आलीस गं? तुझं परदेशातलं गणित मांडलंस का बरं व्हय?” दादांनी डोक्यावरचं गमछं कपाळावर पुसत विचारलं. अवनीला हसू आलं. “होय दादा, पन आपल्या मळ्याचं उत्तर मात्र सापडलं नाय.” दादा हसले, “बाई गं, ते उत्तर तुझ्या यंत्रात कुठं भेटणार? चल, दाखवतो तुला.”

दादा तिला शेताच्या बांधावर घेऊन गेले. “ह्यो बघ तिथं वडाच्या पारंबीकडे. ती रानपारव्याची जोडी तिकडं घरटं बांधून राहिलीया. ह्यो चातक पक्षी आन् ती पारवी. जर तिनं घरटं नदीच्या दिशेनं पाठ करून बांधलं, तर समजा की यंदा पाऊस लवकर हाय. आन् ह्यो बघ बाभळीच्या खालची माती. येका आठवड्यात जमिनीतून धग यायला लागली, तर बरसात आठ दिवस दूर समजा. तुमच्या कंपूटरला हे कळतंय का? आनि काल रात्री मुंगळ्यानी अंडी उचलून वरच्या ढिगात नेली, म्हंजे जोराचा पाऊस येणार हे आम्हाला कळतं. ही गुपितं आमच्या हाडांमाजी भिनलीत.” दादा बोलत होते आणि अवनीच्या मेंदूतला डेटा सायंटिस्ट जागा झाला. हा सगळा स्ट्रक्चर्ड अनस्ट्रक्चर्ड डेटा होता! रानपारव्याची नेस्टिंग पॅटर्न, मातीचं स्पेसिफिक थर्मल रेडिएशन, मुंग्यांचं बायोमेट्रिक बिहेवियर. हा डेटा कोणत्याच ग्राउंड स्टेशनने रेकॉर्ड केला नव्हता. मातीतला बुरशीचा गंध, पानाच्या पाठीवरचा बारीक ओलावा, पक्ष्यांच्या पंखांची लय हा डेटा फक्त इथे, या मातीच्या सानिध्यात राहूनच कॅप्चर होऊ शकतो. तिच्या ‘बकुळा’ मध्ये पृथ्वीच्या कक्षेबाहेरून गोळा केलेला डेटा होता, पण पृथ्वीच्या कुशीत डोकं घालून जगणाऱ्या माणसांची ‘डोमेन नॉलेज’ नव्हती.

ती पुन्हा सांताक्लाराला परतली. मार्क चिडला होता, “बकुळा फेल झालं सांगोल्यात, बट व्हाय? तू डिप्लॉयमेंट लेट केलंस.” अवनी शांत होती. तिने मोठ्या स्क्रीनवर कोडिंग सुरू केलं. “मार्क, आपण सगळं जग जिंकायला निघालो, पण पायाखालची माती विसरलो. बकुळा फक्त एक पक्षी नाहीये, ती एक इकोसिस्टम आहे.” तिने ‘बकुळा’च्या अल्गोरिदममध्ये एक नवीन लेयर अॅड केलं: “इंडिजिनस नॉलेज न्यूरल नेटवर्क”. रानपारव्याचा डेटा, मातीची धग, पानांचा फडफड आवाजाचं स्पेक्ट्रल अॅनालिसिस हे सगळं सिंबॉलिक रिग्रेशनने मॉडेलमध्ये बसवलं. काही एन्व्हायरमेंटल साउंड क्लिप्स ट्रेन केल्या. बोर्ड मीटिंगमध्ये तिने जगासमोर एक नवीन थिअरी ठेवली: “जागतिक हवामानाचं कोडं उलगडायला सॅटेलाइट पुरेसा नाही, तिथल्या मुंग्यांची भाषा समजायला हवी.” प्रोजेक्ट सुपर-हिट झालं. पण अवनीसाठी खरं यश ते नव्हतं. तिला आता फरक पडत नव्हता शेअर प्राईसचा. तिने पगारातल्या पैशातून सांगोल्यासाठी सजीव वारसा डेटाबँक तयार करायचा निर्णय घेतला. कारण तिला कळलं होतं, सांताक्लाराचे सर्व्हर कधीच सांगोल्याच्या पावसाचा अंदाज लावू शकत नाहीत, जोपर्यंत तिथल्या मातीत पाय रोवून, डोळे भरून तो अनुभव घेतला जात नाही. तिच्या लॅपटॉपवर आता ‘प्रॉम्प्ट’ ऐवजी दादांची अखेरची ओळ चमकत होती: “पाऊस आला रे आवंदा, पाऊस आला...!