आत्मनिर्भर भारत
भारताने अणुऊर्जा निर्मितीमध्ये गेल्या आठवड्यात एक मोठी कामगिरी साध्य केली. जागतिक आणि पश्चिम आशियातील समस्यांच्या पार्श्वभूमीवर या यशाकडे फारसे लक्ष गेले नाही.
बातमी अशी होती की ५०० मेगावॅट क्षमतेचा PFBR (Prototype Fast Breeder Reactor) ‘क्रिटिकल’ अवस्थेत पोहोचला. डॉ. होमी जहांगीर भाभा यांनी ७५ वर्षांपूर्वी पाहिलेले स्वप्न आता एक पाऊल पुढे सरकले आहे.
शेकडो वर्षांपूर्वी इस्लामिक आक्रमणामुळे पारशी समाजाला इराणमधून बाहेर पडावे लागले. हे भारतासाठी एक प्रकारचे वरदान ठरले. संख्या कमी असली तरी पारशी समाजाने प्रत्येक क्षेत्रात मोठे यश मिळवले. टाटा यांनी स्टील, वाहने, लोकोमोटिव्ह, एअरलाइन्समध्ये, गोदरेज यांनी फर्निचर आणि कार्यालयीन उपकरणांमध्ये, वाडिया यांनी जहाजबांधणी आणि नंतर वस्त्रोद्योगात, शापूरजी पालनजी यांनी बांधकाम क्षेत्रात, तसेच फिल्ड मार्शल सॅम माणेकशॉ सारख्या व्यक्तींनी सर्वोच्च यश मिळवले.
डॉ. भाभा यांनी त्यावेळचे पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांना पटवून देऊन Bhabha Atomic Research Centre (BARC) ची स्थापना मुंबईजवळ मोठ्या जागेवर केली. त्यांची इच्छा होती की अणुशक्तीद्वारे भारताची ऊर्जा निर्मिती वाढवावी. हे १९५० मध्ये सुरू झाले. अनेक उत्कृष्ट वैज्ञानिक आणि अभियंते BARC मध्ये सामील झाले. Tata Institute of Fundamental Research (TIFR) सोबत अनेक नवकल्पना करण्यात आल्या.
दुर्दैवाने, १९६६ मध्ये स्वित्झर्लंडमधील आल्प्स पर्वतरांगांमध्ये झालेल्या विमान अपघातात डॉ. भाभा यांचा मृत्यू झाला. त्यांचे शरीर कधीच सापडले नाही. भारतीय वैज्ञानिक आणि अभियंत्यांनी थेट किंवा सहकार्याने सुमारे २४ अणुभट्ट्या उभारल्या आहेत. या सर्व भट्ट्यांमध्ये युरेनियम इंधन म्हणून वापरले जाते. भारताकडे जगातील फक्त सुमारे २% युरेनियम साठा आहे.
डॉ. भाभा यांनी अणुभट्ट्यांचे तीन टप्पे मांडले होते – सब-क्रिटिकल, क्रिटिकल आणि सुपर-क्रिटिकल. भारताकडे जगातील सुमारे २५% थोरियम साठा आहे, पण तो थेट अणुभट्ट्यांमध्ये किंवा अण्वस्त्रांमध्ये वापरता येत नाही.
सध्या जगभरात सुमारे ४२५ अणुभट्ट्या युरेनियमवर चालतात. त्यांना नियमितपणे इंधन पुरवठा करावा लागतो. यामुळे दोन समस्या निर्माण होतात – युरेनियमचा तुटवडा आणि अणुकचऱ्याची निर्मिती. हा कचरा अत्यंत घातक असून त्याची किरणोत्सर्गी विषारीता हजारो वर्षे टिकू शकते. त्याचे व्यवस्थापन हा जागतिक प्रश्न आहे.
भारतीय वैज्ञानिकांनी ४० वर्षांहून अधिक काळ प्रयत्न करून PFBR (दुसरा टप्पा) विकसित केला आणि गेल्या आठवड्यात तो ‘क्रिटिकल’ झाला. याचा अर्थ असा की हा ५०० मेगावॅट रिअक्टर दीर्घकाळ ऊर्जा निर्माण करू शकतो आणि इंधनाचा अधिक कार्यक्षम वापर करतो. तिसरा टप्पा पूर्ण झाल्यावर थोरियमचाही वापर शक्य होईल. त्यामुळे अणुकचरा कमी होईल आणि नवीन इंधनही तयार होईल.
ही एक मोठी कामगिरी आहे. PFBR तंत्रज्ञानात भारत हा जगातील दुसरा देश आहे. रशियाकडे दोन असे रिअॅक्टर आहेत आणि भारताकडे एक. अमेरिका सहित इतर कोणत्याही देशाने हे तंत्रज्ञान पूर्णपणे विकसित केलेले नाही. भारतीय वैज्ञानिक आणि अभियंत्यांना सलाम. हीच खरी “आत्मनिर्भर भारत” संकल्पना आहे.
गेल्या आठवड्यात नौदलातही भर पडली. ‘तारागिरी’ नावाचे युद्धनौका ७५% भारतीय घटकांसह तयार झाले आहे. सुमारे सात हजार टन वजनाचे हे जहाज ब्रह्मोस क्षेपणास्त्र, हायपरसॉनिक ग्लाइड क्षेपणास्त्र, पाण्याखालील ड्रोन आणि विविध शस्त्रांनी सज्ज आहे.
तसेच ‘अरिदमन’ आणि ‘अरिहंत’ श्रेणीतील अणु-पाणबुड्यांची भर पडली आहे. या सुमारे ४०० फूट लांबीच्या पाणबुड्यांमध्ये ७०% भारतीय घटक आहेत आणि त्या विविध शस्त्रांनी सुसज्ज आहेत, ज्यात व्हर्टिकल लॉन्च सिस्टीमचाही समावेश आहे.
