माझा हरवलेला लाडका पाऊस-प्रकाशचित्रे व नाशिकच्या वर्णनासह- संपादित व सुधारीत

माझा हरवलेला लाडका पाऊस
रवी उपाध्ये

माझ्या मनात आणि स्वप्नसृष्टीतही श्रावण, भाद्रपद आणि नंतरच्या मार्गशीर्ष अन पौष या महिन्यांना एक विशेष स्थान आहे ( अर्थात अनेक भारतीय प्रथांप्रमाणेच ही नावे अन महिन्यांची ओळख देखील अस्तंगत होत आहे हे सुध्दा तितकेच खरे). कारण त्यांचा उल्लेख होताच माझ्या डोळ्यापुढे एखाद्या स्लाईड शो सारखी खूप मनमोहक चित्रे आणि आठवणी सरकू लागतात.

लहानपणची शाळेतील पावसाची पहिली आठवण माझ्या आवडत्या बेळगावची. तेव्हा पाऊस आमचा की तुमचा असा कानडी मराठी वाद नव्हता.... किंबहुना आज ही कुठल्याही विषयावर तेथील स्थानिक जनतेत असा कोणताही वाद नाही, तो वाद असतो मुंबईत!!! बेळगावचा पाऊस तसा फार बदनाम. एकदा सुरू झाला की तो विजय मांजरेकरची बॅटिंग आणि बापू नाडकर्णीची बोलिंग या सारखा प्रचंड नीरस असायचा ( हे देखील दोन ऐतिहासिक मानव...एक संजय मांजरेकरचे बाबा दिवसेंदिवस बॅटींग करत टेस्ट मॅच अनिर्णित करायचे...आणि दुसरे गुड लेंग्थ बॉलिंग करताना त्याच नाण्यावर सर्व सहा बॉल्स टाकायचे.. त्यांचे बोलिंग अनॅलिसिस सुध्दा ३०-२९- २- १ असे असायचे.) कानडीत त्या पावसाला.... री..री..री..... री पाऊस लागलाय म्हणतात... काही शब्द श्राव्यातून दृक मध्ये सहज जातात. त्यातील हा एक. तर हा पाऊस कसलीही आतषबाजी, धुवांधार फटकेबाजी न करता सतत गळायचा आणि सातत्याने अक्षरश: आठवडे अन आठवडे चालायचा. मग आम्ही चिमुकली मुले ( सन १९५७) मिलिटरी रंगाचा रेनकोट घालून मला ठळकवाडीतील मॉन्टेसरी शाळे जायचो. ( फक्त तो एकच रंग तिथल्या कॅन्टोन्मेंटमधून बाबा आणत आणि आज मिळणारे फुलपाखरू रंग तेव्हा मिळतच नसत). ठळकवाडी कालांतराने टिळकवाडी झाली पण आजही ठळकवाडी असेच म्हटले जाते. लाल मातीतील चिखल, धुतली गेलेली कौलारू घरे, भिंतीवर बाहेर आलेले शेवाळे, पावसात भिजून त्या धूसर वातावरणात दिसणारी ती हिरवी झाडे आणि माश्यांची ( मासे नव्हेत—हाऊस फ्लाइज!!) रेलचेल असा हा पाऊस... पण खूप सुट्ट्या व सण असल्याने खूप आवडायचा आणि निसर्ग विहंगम वाटायचा. बालपणी शाळेतून घरी पोहोचताच मिळणारा गरम लाडू आणि त्याचा घरात दरवळणारा खरपूस सुगंध आजही मनात पिंगा घालतो. त्याने माझ्या बालपणीचे पावसाशी जन्मांतरीचे नाते जोडले आहे.

बेळगावच्या पावसाची आणखी एक आठवण म्हणजे मी केलेला वांडपणा. एकदा काय झाले, अशाच एका री री री पावसाच्या दिवशी शाळा सुटल्यावर सुध्दा शाळेसमोर पावसाने तयार झालेल्या डबक्यात कागदाच्या होड्या सोडण्यात आणि दगड फेकून त्यातला चिखल अंगावर उडवून घेण्यात मी रममाण झालो होतो. वरून पाऊस कोसळतच होता. या शाळेचे लोकेशन म्हणजे अल्याड शाळा, पल्याड कॅन्टोन्मेंट आणि मध्ये अगदी खोलातून जाणारी मीटर गेज रेल्वे लाईन असे होते. देहभान विसरून हा खेळ कुणास ठाऊक किती वेळ चालला होता कुणास ठाऊक. बरं त्या दिवसात शाळेची बस वगैरे भानगड नव्हती. कधी एकेका मुलामुलीची आई ५ -६ मुलांना सोडायला अन न्यायला पाळीपाळीने यायची. नेमेकी त्या दिवशी आमच्या गल्लीतल्या बाई आल्या होत्या आणि त्या मला न्यायला विसरल्या. शेवटी माझी तंद्री उघडली तेव्हा पलिकडे छत्री घेऊन उभी असलेली, आर्ततेने हाक मारत असलेली आई दिसली. मी एकटाच शाळेत उरलो होतो. मी इतर मुलांबरोबर घरी वेळेवर न पोहोचल्यामुळे ती बिचारी चिंताग्रस्त आणि कावरीबावरी झाली होती.धावत जाऊन मी तिला बिलगलो. काळजीचे रूपांतर त्रागा आणि कृतक कोप यात झाले आणि पाठीवर धम्मक लाडू आणि गालावर चापटी मिळाली. अस्मादिकांनी बालसुलभ भोकांड पसरले. घरी गेल्यावर आई सरळ आत गेली आणि दोन्ही हातावर तो अजून गरम असलेला बेसनाचा लाडू ठेवला आणि स्वत:च रडू लागली. आणि असा ते त्या लाडवाचे आणि पावसाचे माझ्याशी नाते!

तिथून मग स्थानांतर झाले कोकणात. आमची बदली महाडला झाली .वडिलांनी ग्रेटर बॉम्बे प्रांताचे विभाजन गुजरात, कर्नाटक व महाराष्ट्रात झाल्यानंतर महाराष्ट्र निवडला. माझी आई विजापूरची, कानडी होती आणि वडिल सातार्‍याचे.

कोकणातला पाऊस म्हणजे केवळ पाण्याचे थेंब नसून, ते एका जिवंत उत्सवाचे आगमन असायचे. आकाशात काळ्या ढगांची दाटी होताच, पावसाच्या पहिल्या सरी मातीचा तो मखमली गंध दरवळवून जायचा. रिमझिमत्या पावसाने इथला निसर्ग जणू चैतन्याने न्हाऊन निघायचा.
डोंगरकपारीतून कोसळणारे फेसाळते पांढरेशुभ्र धबधबे आणि चोहोबाजूंनी पसरलेली गडद हिरवीगार शाल, हे दृश्य डोळ्यांचे पारणे फेडणारे असायचे. नारळ-सुपारीच्या बागांतून पानांची होणारी सळसळ आणि कौलारू घरांच्या पन्हाळीतून पडणाऱ्या टप-टप थेंबांचा एक वेगळाच नाद घुमत राहतो. डोंगरमाथ्यावर स्थिरावलेले धुक्याचे पांढरे पडदे निसर्गाला एका गूढ सौंदर्याचे कोंदण द्यायचे. खळाळून वाहणारे ओहोळ आणि तृप्त झालेली शेते पाहताना मन प्रसन्न व्हायचे. पावसाच्या या खेळात नद्याही दुथडी भरून साथ द्यायच्या. या निसर्गाचे रूप न्याहाळणे म्हणजे स्वर्गीय सुखाचा अनुभवच! कोकणातला पाऊस म्हणजे सृष्टीने धरलेला तो एक नितांत सुंदर ताल आहे, जो मनाला थेट मातीशी जोडून ठेवतो.
कोकणातील पाऊस असा विहंगम. तसल्या पावसात वडिल पेण, पनवेल, नागोठणा, रोहा अशा गावाच्या जवळील वसलेल्या डोंगरकपार्‍यातील खेड्यात एक छत्री आणि पावसात टिकणार्‍या वहाणा घालून शाळांच्या तपासणीला, फिरतीवर जायचे. ते शाळा तपासनीस होते. पाऊस सतत पडायचा. तेव्हा घरी वीज नव्हती. संध्याकाळी आणि विशेषत: पावसाळ्यात गूढ अंधार पडायचा. चुलीवर मऊ भाताचे खदखदता टोप आणि त्या ऊन भातावर तूप, पापड, मेतकूट, लोणचे असे वाढूण घेऊन त्याच चुलीभोवताली बसून जेवण व्हायचे आणि आम्ही नऊच्या आत गुडूप झोपायचो. पावसाचा पत्र्याच्या छतावर पडणार्‍या थेंबांचा आवाज अजूनही कानात आहे. मग आठवड्यात कधीतरी उशीराने वडिल घरी यायचे. पावसात सतत चालल्याने त्यांच्या बोटांना चिखल्या व्हायच्या. ( एक फंगल इन्फेक्शन). आई ती बोटे गरम पाण्याने हळूवार स्वच्छ करायची. मऊ कापडाने पुसायची. डेटॉल आणि बोरिक पावडर लावायची. आणि रात्री कंदिलाच्या प्रकाशात आणि अजूनही सतत पडणार्‍या पावसाच्या आवाजात वडिल आपल्या शाळांच्या तपासणीत काय काय गंमती घडल्या हे आपल्या शैलीत आईला सांगायचे आणि आम्ही गोधड्यात गुरफटून हे ऐकत झोपी जायचो. त्यांच्या सांगण्यात कुठेही कुरकुर किंवा निराशेचा भाव नसायचा. सकारात्मकतेचे धडे कदाचित मला तेव्हापासूनच मिळाले असावेत.

त्यानंतर आमची बदली वर्‍हाडात वाशिमला झाली. वर्‍हाडात पाऊस नाममात्रच पडायचा. आणि पडला तरी बेळगावसारखा आल्हाददायक आणि कविमनाचा नसायचा. मे मधील बेफाम उकाड्यावर तो रामबाण उपाय असायचा. पंचेचाळीस, सेहेचाळीस अंशावरून तापमान जूनमध्ये पावसानंतर सरळ तीसवर यायचे. मला तो ऍन्टिबायॉटिक्स सारखा वाटायचा. इफेक्टिव पण बिझनेसलाइक. वर्‍हाडाचा मूळ स्वभाव उकाडा आणि त्या मुळे तो आजच्या डॉक्टरांसारखा फारसा बोलायचा नाही. पेशंटला, “मुलीची ऍडमिशन झाली का?, घराची स्लॅब पडली का? लेकीचं कुठं जमलं का?” अशा शिळोप्याच्या फुरसतीच्या गप्पा तो कधीच करायचा नाही. विशिष्ट काळात, विशिष्ट मात्रेत तो पडायचा आणि निघून जायचा. बेळगाव आणि कोकणातल्या पावसासारखा नसायचा. बेळगाव अन कोकणातला तो बाळगोपाळांशी खेळकर, तरुणांशी रोमॅंटिक बनायचा, आणि कविमनात, “न भुलेगी वो बरसात की रात”, “श्रावणात घन निळा”, “भरलं आभाळ पावसाळी पाव्हणा गं” अशा रचनांचे सृजन करायचा तर “ ती गेली तेव्हा पाऊस निनादत होता” अशा भावनाविव्हल गीतांनी मनाचा ठाव घ्यायचा. तो नुसता पीकपाण्याला मदत न करता उत्तम साहित्य आणि काव्याच्या सृजनात मदत करायचा.

पण या पेक्षाही सर्वात अधिक बेभान करणारा पाऊस म्हणजे हिमाचल आणि उत्तरांचलात मी १०-१२ वर्षांच्या वास्तव्यात अनुभवलेला.
परवानू हे १९८५ साली हिमाचल प्र्देशात शिवालिक पर्वतश्रेणीच्या पायथ्याशी किंवा पायथ्याहून सुमारे १००० फूट उंचीवर वसलेले चिमुकले औद्योगिक खेडे होते, तिथला पाऊस आणि पावसाळा म्हणजे निसर्गाचे मुक्त नर्तनच. इतका मनमोहक नजारा मी कुठेच पाहिला नाही. नभ मेघांनी इतके आक्रमायचे की सकाळी ८ वाजता गुडुप्प अंधार झालेला मी पाहिला आहे. संपूर्ण ऑर्केस्ट्रा घेऊन वरुणराज इथे आगमन करायचे. आधी निरव शांतता, मग हूंम, हुंम करत ढुशी देणारा वारा- ही झाली नांदी. मग कडाडणार्‍या वीजा. आकाशाच्या पटलावर प्रयोगा आधीची ढगांची लगबग – धावपळ. जमीनीवरचा वारा आता सुसाटायचा. डोंगरावरचे वृक्ष लवलवायचे आणि काही कोलमडायचे. आणि ही नांदी झाल्याबरोबर बाहेर असणार्‍या सर्वांची धावपळ, जीव मुठीत घेऊन घरी पोहोचण्याची ओढ. आणि मग पर्फॉर्मन्स सुरू. मोत्यासारखे थेंब काही वेळातच हत्तीच्या पायाएवढ्य मुसळधारात बदलून जायचे. पंधरावीस मिनिटातच छोटे छोटे झरे डोंगरात, कडीकापार्‍यात वाहू लागायचे. आता वारा निवळलेला असायचा आणि वृक्ष आनंदाने डोलू लागायचे. हिरव्या रंगाच्या किती छटा दिसाव्यात! अंधार्‍या रात्री भिती देखील वाटायची, आजसारखे तेव्हाही वीजेचे दिवे जायचे. पावसात, वीजेच्या शुभ्र प्रकाशात पहाड, डोंगरमाथे आणि सरी चमकायच्या. अचानक ते ओढे, पहाडी भाषेतील सोत ( स्त्रोत ) बलाढ्य प्रवाहात बदलून जायचे.

एकदा जिम कॉर्बेटला गेलो असताना तिथे पोचता क्षणी पाऊस सुरू झाला.पर्जन्यराजाचे इतके रौद्र रूप मी आजपर्यंत पाहिलेले नाही. हे सोत डोंगरावरचे कातळ आणि दगड अशा वेगाने ढकलायचे की खालचा रस्ता आपला रस्तेपण विसरायचा आणि त्यांना निमूटपणे हार मानण्यापलिकडे गत्यंतर नसायचे. त्या दिवशी परत निघाल्यावर वाटेतल्या दाबक्यास ( हा देखील पावसाने निर्माण झालेल्या मोठ्या प्रवाहासाठी पहाडी शब्द) पाहून आमची बिचारी मारुती ८०० बिथरली, तिचा जीव तरी केवढा! आणि आमची गाळण उडाली. मुकाट गाडी तिथेच जवळपास एका ओसाड वर्कशॉप मध्ये सोडली. तिथल्या दरबानाला आम्हाला मुलाबाळांसह पाहून दया आली, त्याने चहा पाजला आणि हिमाचल रोडवेजच्या, ग्राऊंड क्लियरन्स जास्त असल्याने, दाबका क्रॉस करू शकणार्‍या बसमध्ये बसवून आमची रवानगी केली. “सखी काळ नागिणी, वैरिण झाली नदी” ची प्रचिती आली.

आयुष्याच्या निवृत्तीपूर्व टप्प्यात नाशिकला आलो आणि स्थाईक झालो. नाशिकला चहू बाजूंनी सह्याद्री आणि अंजनेरीच्या पर्वतशृंखलांनी वेढले आहे. गावाबाहेर त्रिंबकेश्वरच्या दिशेने बाहेर पडल्यावर दहा मिनिटातच या बेफाम निसर्गसौंदर्याचा अनुभव होतो. तसे महानगर असूनही इथे अजून बकालपणा नाही. गाव वृक्ष वनराईंनी अजूनही समृध्द आहे आणि म्हणूनच येथील लोक देखील निसर्गासारखेच सहृदय आहेत. हरसूलच्या आदिवासी भागात जाताना तर गर्द वनराई पाहून आपण हरखून जातो. पावसानंतर अचानक निर्माण होणारे धबधबे आणि त्या रस्त्यावर उंचावरून दिसणारी नयनरम्य जलसरोवरे, वाटेत मिळणारी गरम कणसे—पावसाचा हा नजारा अविस्मरणीय असतो.

नाशिकच्या पश्चिमेला पसरलेल्या अंजनेरी, त्र्यंबकेश्वर आणि हरसूलच्या डोंगररांगांमध्ये पावसाळा म्हणजे निसर्गाचे एक जिवंत काव्यच असते. आषाढ-श्रावणात जेव्हा नभ दाटून येतात, तेव्हा इथल्या सह्याद्रीच्या कडांवर जणू ढग विसाव्याला येतात.
अंजनेरीच्या रांगड्या सुळक्यांवर पावसाच्या सरी कोसळू लागल्या की, डोंगर काळपट पाषाणाचे कवच सोडून हिरवा शालू पांघरतात. हनुमानाचे जन्मस्थान असलेल्या या डोंगरावरून वाहणारे पांढरे शुभ्र धबधबे म्हणजे जणू जटांतून सुटलेली गंगाच भासते. वाऱ्याच्या वेगाने हे धबधबे कधी कधी उलट दिशेला उडतात, तेव्हा तो नयनरम्य सोहळा काळजाचा ठाव घेतो.

त्र्यंबकेश्वराच्या ब्रह्मगिरीवरून उगम पावणारी गोदावरी छोट्या ओढ्यांच्या रूपाने खळाळत खाली येते. कातळातून मार्ग काढणाऱ्या या ओढ्यांचा मंजूळ नाद आणि चहुबाजूला पसरलेली धुक्याची चादर एक अनामिक शांतता देऊन जाते. हरसूलच्या घनदाट जंगलात तर पाऊस अधिकच गूढ वाटतो. नागमोडी वळणांच्या रस्त्यांवरून वाहणारे पाणी आणि वनराईतून डोकावणारे छोटे-मोठे प्रपात मनाला मोहवून टाकतात. मातीचा तो ओला सुगंध, झाडांच्या पानांवरून ओघळणारे थेंब आणि डोंगरमाथ्याला स्पर्श करणारे ढग... हे सारे वर्णन करायला शब्द अपुरे पडतात. हा केवळ पाऊस नसून निसर्गाने रेखाटलेले एक अद्भूत चित्र आहे, जे दरवर्षी नाशिककरांच्या मनाला नवसंजीवनी देते.

हा पाऊस म्हणजे झाडांच्या पानातील ती टिपटिप. उन्हाळ्यात रणरणत्या ऊनात धरतीला त्या पावसाचा स्पर्श होतो तेव्हा ती आपली कृतज्ञता एखाद्या मीलनोत्सुक युवतीच्या मीलनपूर्तीनंतरच्या अविर्भावाप्रमाणे अनेक प्रकारे व्यक्त करते- गंधातून, रूपातून, स्पर्शातून. उंच पर्वतावरून लवलवत येणारे झरे, पर्वतराजीत वाहणारे सोत आणि दाबके, ते नुकतेच न्हालेले वृक्ष त्यावर विहंग करणारे द्विज – सगळंच प्रसन्न करणारं. अन अशा प्रसन्न वातावरणात आगमन करणारे आपले सण. निसर्गाच्या या मीलनपूर्तीस साजरा करणारे साथ देणारे आपले परंपरागत तीज, मंगळागौरी, सावन के झुले आणि त्याच्याशी जुळलेली विरहगीते, अबके सावन घर आ जा!!अनेक लोकगीते, माहेराला न जाऊ शकणार्‍या अजूनही पोरसवदा नवरीची विराणी.

आज मात्र जेव्हा पाऊस अनुभवायला या अशी सवंग जाहिरात मला दिसते तेव्हा मला वाटतं की माझा सावन, बरखा, आणि पावसाळा देखील पेटंटेड आणि ग्यारंटीड एक्स्पिरियन्स म्हणून बाजारात विकायला ठेवला आहे.

माझ्या पहाडातील, कोकणातील, बेळगावच्या काळात माझ्या मुलींबरोबर, माझ्या अंगणात येऊन विसावणार्‍या सलगी करणार्‍या मेघराजांना इथून निघून जाऊन अकाळी, अवकाळी आगमन करावेसे तर वाटत नाही ना? आणि होय तसेच झाले आहे! ते दूर देशी डोंगरामागे लपतात आणि आपल्या शतकानुशतकांच्या देहधर्माला विसरून वेळी अवेळी अवतीर्ण होतात आणि आपण त्याला “अवकाळी अवदसा” म्हणतो. निसर्गावर केलेल्या अत्याचाराची परिणती एका काव्यमय आणि हळुवार अनुभवास मुकण्यात झाली आहे.

कालाय तस्मै नम:!