खांडववनदाह, महाभारतातील हत्याकांडाचे एक आकलन - ४

कथनशास्त्रातील मालिका गुंफण्याच्या प्रकाराला Serialization म्हणतात. म्हणजे एका कथेतून दुसरी कथा निघत जाते. तसा प्रकार थोड्या प्रमाणात खांडववन कथेत आढळतो. खांडनवनात शांर्गी पक्ष्याची आणि मंदपाल ऋषींची एक उपकथा येऊन जाते. त्याचबरोबर मयासूराला अभयदान दिल्याने मयसभेच्या बांधणीचा संकल्प तेथेच निश्चित होतो. नागराज तक्षक वाचतो मात्र नाग लोकांचे पांडवांशी हाडवैर सुरु होते त्याचीही ठिणगी येथेच पडते. खांडववनात वाचलेला तक्षकाचा मुलगा अश्वसेन हा पुढे महाभारतयुद्धात अर्जुनाला मारण्याचा निकराचा परंतू अयशस्वी प्रयत्न करतो त्याची सुरुवातदेखिल खांडववन दाह कथेतच आहे. ज्या दुर्योधनाला द्रौपदीने मयसभेत पडल्यावरून हसल्याने महाभारत घडले असे म्हणतात ती मयसभा खांडववन दाहनातून निर्माण झाली आहे. कदाचित ती त्या जागीदेखिल बांधली गेली असेल. पुढे तक्षकाकडून घडलेला परीक्षिताचा मृत्युदेखिल खांडववन कथेशी जोडलेला आहे. त्यामुळे Serialization बरोबरच Cyclical कथनाचा प्रकार खांडववन कथेशी निगडीत असलेला दिसतो. महाभारताच्या अगदी सुरुवातीला घडणारे जनमेजयाचे सर्पसत्र, जेथे सर्पांचा संहार सुरु झाला आहे त्याचे बीज खांडववन दाह कथेत दडलेले दिसते.

Spacialization आणि Elasticity of Time हे कथनाचे दोन आणखि घटक या कथेत दिसतात. खांडववनदाहाची घटना यमुना किनार्‍यावर घडते. कारण हे वन यमुनाकिनार्‍यावर असल्याचा उल्लेख महाभारतात आहे. किंबहुना पांडवांना राज्याचा जो भाग मिळाला तोच यमुनेच्या आसपासचा प्रदेश होता असे म्हणतात. प्रदेशाच्या स्पष्ट उल्लेखामुळे कथेबद्दल विश्वसनीयता निर्माण होते. मात्र हा काल कुठला होता याबद्दल कसलिच माहिती मिळत नाही. इंद्र, वरुण आणि अग्नि या वेदातील देवतांचा सहभाग या कथेत आहे मात्र या देवता वेदातील आपले सामर्थ्य घेऊन उभ्या राहिलेल्या दिसत नाहीत तर त्यांचे जुने सामर्थ्य ओसरून त्यांना पुराणामध्ये आकार आणि देह प्राप्त झाले, त्यांना निरनिराळ्या कथा चिकटल्या त्यानंतरच्या काळातील या देवता दिसतात. त्यामुळे कालाचा अंदाज येत नाही. याचा एक परिणाम म्हणजे यांच्याशी निगडीत कथांना विशिष्ट कालाच्या मापात पारखता येत नाही. कुठल्या काळातील सामाजिक परिस्थितीत या घटना घडल्या त्याचा नक्की अंदाज येत नाही. सारे काही संदिग्ध राहते.

खर्‍या अर्थाने Improvisation म्हणता येईल ते रामानंद सागर यांच्या कृष्ण मालिकेत झाले. त्यात मूळात दाह दाखवलाच नाही. कृष्ण अर्जुनाला खांडववनातल्या पडक्या वास्तूत घेऊन येतो. सगळीकडे पडझड झालेली असते. वातावरण उदासवाणे असते. तेथे धन लपवलेले असते आणि त्याचे रक्षण तक्षक करीत असतो. तक्षकाचे रक्षण इंद्र करीत असतो. इंद्राचे आवाहन केल्यावर सर्व अडथळे दूर होतात. अर्जुनाला पाहून इंद्राला वडीलपणाचे भरते येते. पांडवांना अपार संपत्तीचा लाभ होतो. त्यातच अर्जुनाला रथ आणि धनुष्य प्राप्त होते. एखादा चमत्कार घडल्यासारखे पडझड झालेल्या जागेचे रुपांतर नवीन वास्तूत होते. अर्थातच ही सर्व भगवान श्रीकृष्णाची लीला असते. त्यामुळे कुणामध्येही कसलाच संघर्ष न घडता सर्वांचे भरलेले रांजण तसेच राहतात. कसलाच धक्का कुणाला लागत नाही. कसलाच संहार होत नाही त्यामुळे कुणाला दोष देण्याचा प्रश्नही उद्भवत नाही. याला Improvisation म्हणावं की संपूर्ण नवनिर्मिती म्हणावी अशी शंका यावी अशा तर्‍हेचा अफाट बदल मूळ कथेत केलेला आहे. मात्र कथनशास्त्राच्या दृष्टीने हे Improvisation आहे.

रामानंद सागर जे करतात त्याचा मूळ स्रोत मला माहित नाही. आणि समजा जे कुणी ही घटना पहिल्याप्रथम पाहिल त्याला खांडववन जाळलं होतं असं काही कधीच कळणार नाही. कलाकाराच्या कलात्मक स्वातंत्र्याबद्दल बरंच बोललं जातं. या लेखाचा तो विषय नाही. पण Improvisation च्या निमित्ताने बोलावं लागेल कारण ते थेट या कलात्मक स्वातंत्र्याशी संबंधित आहे. मूळ महाभारतात जे नाहीच ते दाखवणे कितपत योग्य? या बाबत स्वातंत्र्य किती घ्यावं? कि संपूर्ण इतिहास उलटापालटा करावा? तो एपिसोड कुणी पाहिला तर असं काही हत्याकांड घडलं होतं, त्यात अत्यंत क्रौर्याने, निर्घृणपणे वनात राहणार्‍यांना ठार मारण्यात आलं होतं असं माहित होणारच नाही. मात्र बीआर चोप्रा यावर काही भाष्यच करीत नाहीत. त्यांचा "समय" दोन तीन वाक्यात खांडववनाची घटना गुंडाळून टाकतो. महाभारत मालिकेतील "समय" ही कल्पना मला तेव्हाही खुप आवडली होती. आजही आवडते. मात्र आपल्याला गैरसोयीच्या वाटतील अशा घटना टाळण्यासाठीदेखील त्याचा वापर करता येऊ शकतो हे त्यावेळी लक्षात आले नव्हते. वर सांगितलेले तथाकथित Improvisation चे दोन्ही प्रकार हे माझ्यामते दोषपूर्ण आहेत. एकात इतिहासच बदलून टाकला आहे तर दुसर्‍यात अनुल्लेखाने घटनेची धार काढून टाकली आहे. हे सारं कशासाठी? तर घडलेली घटना जशीच्यातशी सांगता येत नाही म्हणून.

Improvisation मुळे एखाद्या पात्राला काव्यगत न्याय देण्याचा प्रयत्न कवि करीत असतो. याचे अतिशय नावाजलेले उदाहरण भासाचे आहे. भासाने आपल्या नाटकांमध्ये कैकयी, कर्ण आणि दूर्योधन या साधारणपणे नकारात्मक ओळखल्या जाणार्‍या पात्रांना Improvisation च्या साहाय्याने न्याय देण्याचा यशस्वी प्रयत्न केला आहे.

कथनशास्त्राच्या दृष्टीने सर्वात महत्त्वाचा प्रकार म्हणजे Interiorization ज्यामुळे कथेमागची कथा ओळखण्यास मदत होते. महाभारत कथेचा अर्थ लावण्याचा अनेकांनी प्रयत्न केला. आपापली भाष्ये त्यावर लिहिली. अनेक ललित लेखकांनी त्यावर कथा, कादंबर्‍या, नाटके लिहिली. अजुनही लिहित आहेत आणि पुढेही लिहितील. हे सारे प्रकार Interiorization ओळखण्याचेच आहेत. दाजीशास्त्री पणशीकरांनी महाभारताचे संगती एक सूडाचा प्रवास म्हणून लावली. तर रणजीत देसाई आणि शिवाजी सावंतांसारख्या लेखकांना कर्ण हा लहानपणापासून अन्याय सहन करणारा महावीर वाटला. प्राचिन वाङमयात भासाला कर्णभार आणि उरुभंग सारख्या कृतींमधून कर्ण आणि दूर्योधनाच्या वेगळ्याबाजू मांडाव्याशा वाटल्या. Interiorization मध्ये मूळ कलाकाराने जे काही म्हटले आहे किंवा त्याच्या कलाकृतीमधून त्याला जे काही म्हणायचे आहे ते हूडकण्याची प्रक्रिया असते. हा अनेक वाटांनी सतत घडणारा प्रवास असतो. कदाचित महाभरतकारांना ते म्हणायचं असेल किंवा नसेलही मात्र जर एखाद्याला वेगळं काही वाटलं तर ते वाटण्यामागचे कारण सांगण्याची आणि आपले म्हणणे पटवून देण्यासाठी पुरावे देण्याचे नैतिक जबाबदारी Interiorization च्या निमित्ताने नवा अर्थ शोधून काढणार्‍याची असते.

असा अतिशय यशस्वी प्रयत्न "युगान्त" या लेख संग्रहात डॉ. इरावती कर्वे यांनी केला. बाईंनी खांडववनाच्या व्युत्पत्तीपासून सुरुवात करुन या घटनेचा मागोवा घेतला आहे. खंडू म्हणजे कसलातरी गोड पदार्थ. हा मोहाच्या झाडांचा उल्लेख असण्याची शक्यता आहे असे त्या म्हणतात. म्हणजे मोहाची झाडे विपुल प्रमाणात असलेले वन. तेथे राहणारे आदिवासी. आणि ते संपूर्ण वन आपल्या राज्यात आणण्यासाठी कृष्णार्जुनाने ते जाळले आणि तेथिल रहिवाशांचा विनाश केला असे त्या सूचित करतात. हे करतानाच समाजातील जाती जमातींचे नीतिनियम कसे असतात याचाही त्या उहापोह करतात. मानवतेचे जे काही नियम असतील ते त्या त्या समाजापुरतेच मर्यादीत असतात. बाहेरच्या समाजाशी संघर्ष झाला असता ते नियम लागु होत नसावेत. त्यामुळे एरवी धर्मयुद्धाचा घोषा करणार्‍या क्षत्रिय समाजाच्या कृष्ण आणि अर्जुन यांनी खांडववनातील लोकांना ठार मारताना कसलेही नीतिनियम पाळलेले दिसत नाहीत यावर इरावतीबाई अचूक बोट ठेवतात. पुढे या घटनेचे पडसाद किती दूरवर उमटले याचाही ताळेबंद त्या मार्मिकपणे मांडतात. खांडववन दाह, त्यातून वाचलेला मयासूर, त्याने बांधलेली मयसभा जणु काही शापितच. कारण तेथे दुर्योधनाची फजीती झाली. त्यामुळे द्युत घडले, त्यातून द्रौपदी वस्त्रहरण झाले, त्यातून युद्ध उभे राहिले. खांडववनाचीच आग मनात ठेवून तक्षकाने पुढे परीक्षिताला ठार मारले. हस्तिनापूर काहीतरी परंपरा ठेऊन नाहीसे झाले. इंद्रप्रस्थाचे मात्र नावही राहीले नाही. एकूणच खांडववन प्रकरण पुढच्या अनेक घटनांचे कारण ठरले. इरावतीबाईंनी घेतलेला खांडववन कथेचा हा मागोवा Interiorization चे उत्कृष्ट उदाहरण आहे.
(क्रमशः)

अतुल ठाकुर