अनेक वर्षांपुर्वी तेंव्हाच्या सायन्स टुडे नामक मासिकात मॉर्फोजेनेटीक फिल्ड्स वरील एक लेख वाचला होता. तो प्रकार म्हणजे वस्तुस्थिती की थोतांड अशी काहीशी विचारणा त्यात केली होती. जेंव्हा केंव्हा कुणीही सायकल चालवायला शिकते तेंव्हा एकप्रकारचे क्षेत्र (field) तयार होते. त्यानंतर जो कुणी सायकल चालवायला शिकेल त्याला त्या आसमंतातील क्षेत्राची मदत होते (त्या 'सिद्धांता'नुसार). त्याचमुळे आजकालच्या मुलांना सायकल शिकणे जास्त सोपे पडते असा दावा होता.

लमार्कीय उत्क्रांतीच्या सिद्धांतात आणि मॉर्फोगेनेटीक फिल्ड्समध्ये थोडे साधर्म्य आहे, पण लमार्कीय उत्क्रांतीची बैठक किंचीत जास्त मजबुत आहे. उदाहरणादाखल हा दुवा पहा: http://www.technologyreview.com/biomedicine/22061/ . तुम्ही ज्या वातावरणात वाढता, त्यासंबंधीच्या स्मृती पुढच्या पिढीपर्यंत पोचवता येतात. पण म्हणजे, तुम्ही किंवा तुमच्या आईवडीलांनी इतरांना सायकल चालवतांना पहायले असेल, किंवा ते स्वतः शिकले असतील तर तुम्हाला फायदा होऊ शकेल.

वरवर पहाता, हे मीम्स (memes) सारखे झाले - जीन्सचे (genes) वैचारीक समांतर - विचार/कल्पना/मते जी एका व्यक्तिपासुन दुसर्या व्यक्तिपर्यंत उड्या मारतात. पण कल्पनांच्या बाबत तुम्ही त्या आपल्याशा करता. त्या कितीही अमूर्त असु शकतात. तुम्ही त्यांना आत्मसात करता आणि पसरवता.

इतक्यातच TED वर व्ही. रामचंद्रन यांचे लघुव्याख्यान ऐकले: Neurons that shaped civilization. इथे ते प्रतिबींब मज्जातंतुंबद्दल बोलतात. वेगवेगळ्या प्रकारच्या क्रिया जेंव्हा केल्या जातात तेंव्हा मज्जतंतु उद्दिपीत होतात. प्रतिबींब मज्जतंतु मात्र जेंव्हा तुम्ही दुसर्यांना काही करतांना पहाता तेंव्हा पण उद्दिपीत होऊ शकतात (आठवा, प्रतिस्पर्ध्यांच्या फलंदाजाचा चेंडु हवेत असतांना भारतीय क्षेत्ररक्षकाचे हात जसे चेंडुकडे सरकतात तसेच - मनातल्या मनात - तुमचे पण हात सरकतात). अशा प्रकारे उद्दिपीत झालेल्या मज्जातंतुंमुळे देखील स्मृती बनतात (याचमुळे तुम्ही इतरांच्या आनंदात तसेच दु:खात सहभागी होऊ शकता). माझा असा कयास आहे की या प्रतिबिंब मज्जातंतुमुळे आधी जे सायकल चालवायला शिकले त्यांच्यापेक्षा आत्त्ताची मुले जास्त लवकर शिकु शकतात (त्यांच्या प्रतिबींब मज्जातंतुंनी जास्त सायकलस्वार पाहिले असल्यानी).

अर्थात त्यामुळे मला अनेक वर्षांपुर्वी आलेल्या एका अनुभवाचे रहस्य उकलायला मात्र पुरेशी मदत झाली असे वाटत नाही. माझ्या स्वप्नात मराठी डिटेक्टीव्ह नंदु नार्वेकर एका पार्टीला जातो आणि खुप खातो आणि त्याला तसे करतांना पाहुन ते सर्व माझ्या पोटात जात असल्यासारखे मला वाटते. दुसर्या दिवशी माझे पोट बिघडलेले होते.