कोकणकन्या

कोकणी माणसाने कोकण रेल्वेचे स्वप्न खुप वर्षांपासून बघितले होते. पण राजकारण्यानी नेहमी त्याच्या तोंडाला पानेच पुसली होती. पण आता मात्र कोकण रेल्वे प्रत्यक्षात आलीय. कोकणी माणसाचे स्वप्न साकार झाले का, हा प्रश्नच आहे.

पनवेलपासुन थेट बांद्यापर्यंतचा टापु, रेल्वेशिवाय होता. तशी कोकणात जायला बोट होती, पण ती पावसाळ्यात बंद असे. शिवाय ती सगळीच बंदरे घेत नसे, त्याम्ळे तिथुन घरी जायला परत सर्व्हीस मोटर वा बैलगाडीची व्यवस्था करावी लागत असे.

आता जो नॅशनल हायवे १७ आहे त्याची अवस्था पुर्वी बिकट होती. सध्या आहे तोही थेट समुद्रकिनार्‍यापासून दूरवरूनच जातो. अगदी मालवण, रत्नागिरी हि मोठी गावेदेखील, त्या रस्त्यापासुन दूर आहेत. मग कोकणात जाण्यासाठी वरच्या मार्गाने म्हणजे कोल्हापुरवरुन जावे लागायचे. ( आणि घाटी हमाल डॅंबिस असे कोकण्याना वाटत असल्याने, बाचाबाची नेहमीचीच. )

पण आधी पनवेल, मग रोहा आपटा असे करत, शेवटी कोकण रेल्वे, एकदाची पुर्ण झाली. ती पुढे मडगावला जोडण्यात आली. तसे मडगावला रेल्वे स्टेशन होतेच. बेळगाव वास्को मार्गावरच्या गाड्या तिथुनच जात असत.

आधी निराश झालेल्या कोकणी माणसाने, तो मूळातच सोशिक असल्याने, कोकण रेल्वेशी जुळवुन घेतले.

नेमक्या काय अडचणी आहेत, त्या बघु या. एक तर या मार्गावरची बहुतेक स्थानके, मुख्य गावापासून दूर आहेत. त्यामूळे एस्टीला पर्याय नाहीच. गाड्यांच्या वेळा संभाळत एस्ट्या जातात खर्‍या, पण डबल प्रवासाचा त्रास आहेच.

दुसरे म्हणजे, हा संपुर्ण मार्ग एकेरी असल्याने, गाड्यांच्या संख्येवर नियंत्रण आलेय. दोन गाड्यांमधील अंतर बरेच असते. पण तरिही कर्नाटक, केरळ इथे जायचा वेळ खुप कमी झालाय, रो रो गाड्यांमुळे रस्त्यावरील वाहतुकीचा ताणही कमी झालाय.

तिसरी अडचण आहे ती दरडी कोसळण्याची. कोकणातला दगड तितकासा मजबुत नाही. कोकण रेल्वे विक्रमी वेळात आणि कमी खर्चात पुर्ण केली आहे, त्यामुळे जिथे जिथे डोंगर फ़ोडुन मार्ग काढला आहे, तिथे व्ही शेप न घेता यु शेप घेतला आहे. उभ्या भिंतींमूळे अर्थातच दर पावसाळ्यात दरडी कोसळतात.

हा संपुर्ण मार्ग एका पातळीत आहे. इथे कुठेही चढ उतार नाहीत. जिथे डोंगर आडवा आला तिथे बोगदा आणि जिथे दरी आहे तिथे पूल, असे करत हा मार्ग बांधलाय. शिवाय हा मार्ग बहुतांशी गावाबाहेरच्या दुर्गम भागातुन जात असल्याने, अपघात झाल्यास मदतकार्यात नेहमीच अडचण येते.

तरिही या मार्गावरचा प्रवास म्हणजे एक सुखद अनुभव ठरतो. मला हा प्रवास करायची संधी अनेकवेळा मिळाली, त्याच्याच य आठवणी.

या मार्गावरची सगळ्यात जलद गाडी म्हणजे, जनशताब्दी एक्सप्रेस. या मार्गावरचा पहिला प्रवास याच गाडीने झाला. भल्या पहाटे मुंबईहून हि गाडी सुटते. ( पुर्वी कुर्ला टर्मिनस वरुन सुटायची. ) आणि दुपारच्या आत मडगावला पोहोचते. तिथुन दुपारीच निघुन रात्री मुंबईला येते. या मार्गाचे सौंदर्य बघायचे, तर दिवसाच प्रवास करायला हवा, ती हौस या गाडीत भागवता येते, पण प्रवासात एक दिवस जात असल्याने, माझ्यासाठी हि गाडी सोयीची नव्हती. पुर्वी या गाडीच्या तिकिटात, जेवण पण मिळत असे, नंतर ते बंद करण्यात आले. म्हणजे जेवण मिळते पण ते विकत घ्यावे लागते.

माझा जास्तीत जास्त प्रवास हा कोकणकन्या एक्स्प्रेसने झाला. गोव्याहुन मुंबईला येण्यासाठी सगळ्यात सोयीची गाडी. हि साधारण संध्याकाळी सहा वाजता मडगावहुन सुटते. आणि पहाटे दादरला पोहोचते.

मडगाव सोडल्यास गोव्यातील इतर स्थानकेही मुख्य गावापासुन दूरच आहेत, पण रेल्वेचे बुकिंग पणजीच्या कदंबा स्टॅंडवरच होते. ईतरहि एजंट आहेत. एक विचित्र प्रथा म्हणजे, तिथे बुकिंग फ़ॉर्मचेही दहा रुपये द्यावे लागतात. पण तरिही बाकि सोयी छान आहेत.

गोव्यातील मुख्य स्थानक मडगाव. ते जुने आहे आणि गावापासुन थोडे दूरच आहे. पण तरिही ते सुबक आहे. गोव्यातील प्रथेप्रमाणे प्रशस्त आणि स्वच्छही आहे. आवारातच रेस्टरुम्स आहेत, पण रेल्वेच्या नियमाप्रमाणे त्या फारच कमी वेळा उपलब्ध असतात. स्थानकातच नेटकॅफ़े आहे. आवारात काहि खास झाडे आहेत, उंडीचे फुलणारे झाड स्टेशनला लागुनच आहे. मडगाव कारवार शटलमूळे हे स्थानक कायम गजबजलेले असते.

कोकण कन्या एक्स्प्रेस अत्यंत स्वच्छ असते. तिला अलिकडे आय एस ओ मानांकन मिळाले. माझा प्रवास कायम एसी स्लीपरने होत असल्याने, या प्रवासाचा शीण अजिबातच जाणवत नाही.

या गाडीला डिझेल इंजिन असते. गाडेच्या लान्बीपुढे ते पिटुकले दिसते, आणि मधला भाग तर जाळीदार असल्याने, पोकळही दिसते. भारदस्तपणा कसा तो नाहीच. मडगावहुन सुटायला या गाडीला बहुतेकवेळा उशीरच होतो. पण तरिही हा उशीर मुंबईपर्यंतच्या प्रवासात भरुन काढला जातो.

गाड्याना उशीर किंवा खोळंबा व्हायचे मुख्य कारण म्हणजे एकेरी मार्ग. संपुर्ण मार्गावर समोरासमोरुन गाड्या एकमेकीना क्रॉस करु शकत नाहीत. असे क्रॉसिंग फक्त, स्थानकावरच होते, म्हणुन दुसरी गाडी स्थानकात यायची वाट गाड्याना बघावीच लागते. हा खोळंबा कधीकधी अर्ध्यापाऊण तासाचाही असतो. पण अश्यावेळी बहुदा घोषणा केली जातेच.

पणजी, म्हापसा या गावात रेल्वेची स्थानके नाहीत. पणजीसाठी ओल्ड गोवा म्हणजेच करमळी हे स्थानक जवळ आहे तर म्हापश्यासाठी थिवी.
पणजीपासुन साधारण १२ किलोमीटरवर करमळी आहे. पणजी स्थानकातुन, ओल्ड गोव्यासाठी कायम बसेस सुटतात. त्यापैकी एखादी पकडुन चर्चजवळ उतरले कि दुसरी गावात जाणारी बस पकडुन, थेट स्थानकात जाता येते. सामान थोडे असेल आणि सडे असाल तर पायलटनेही जाता येते. ( पायलट म्हणजे गोव्यातील बाईक टॅक्सी ) रिक्षाने जायचा पर्याय मात्र तितकासा सोईस्कर नाही.
दोन बसची कटकट नको असेल तर त्याच बसने रेल्वे पुलावर उतरुन जाता येते. ( स्टॉपचे नाव पुलार, खास गोव्याचा शब्द. ) या पुलावरुन थेट ट्रॅकवरच उतरता येते आणि त्यातुन चालुन, स्थानकात जाता येते. हे स्थानक माझ्या अत्यंत आवडीचे. मडगावपेक्षा कमी गजबजाट हे एक कारण पण महत्वाचे कारण म्हणजे, या स्थानकाजवळ असलेली विस्तीर्ण मोकळी जागा आणि तिथे दिसणारे पक्षी. नजर पोहोचेल तिथपर्यंत हा दलदलीचा भाग आहे. हिरव्या पिवळ्या रंगाची इथे उधळण असते. यातच पांढरी भातकमळे, निळी , गुलाबी फुले उमललेली असतात. पण सगळ्यात आकर्षक असतात ते तिथले पक्षी. निळे, तपकिरी, पांढरे अश्या अनेक रंगांच्या पक्ष्यांचे थवे तिथे खेळत बागडत असतात. मधुनच आकाशात फ़ेरफ़टका मारुन, परत अड्डा जमवतात. जाणार्‍या रेल्वेगाड्यांची ते दखलही घेत नाहीत.

या स्थानकाच्या दोन फ़लाटाना जोडणारा एक सुंदर पुल आहे. या पुलावरुन या पक्ष्याना न्याहाळणे आणि फोटो काढणे हा माझा आवडता उद्योग असायचा. गाडीला उशीर झाल्याचे अजिबात वाईट वाटत नसे. हि जी जागा आहे ती आहे स्थानकाच्या पुर्वेला, त्यामूळे मावळतीची सोनेरी किरणे या जागेवर पडली तर सगळ्या दृष्यालाच छान झळाळी येत असे. अश्यावेळी चुकुन गाडी वेळेवर आली, तर मला जरा वाईटच वाटत असे.

बाकि हे स्थानकही चिमुकले आणि छान आहे. अगदी स्थानकातच सोनचाफ़्याची फ़ुलणारी दोनतीन झाडे आहेत.

डब्यातले बर्थ नंबरही मला पाठ असल्याने. मला बर्थ शोधायला त्रास होत नाही, सामानही मोजकेच असल्याने, मी मिनिटभरातच पुस्तक उघडुन वाचायला सुरवात करतो.
मला कायम खालचा बर्थ आवडत असल्याने, तिकीट काढतानाच माझी निवड मी नोंदवतो. पण मी तिथे बसलो, कि हळुच मला बर्थ बदलायची विनंति केली जाते, अगदीच निकड भासली तर मी विनंति मान्यही करतो, पण उगीचच, मला गृहीत धरणार्‍यांची विनंति मात्र मी धुडकावुन लावतो. वरती बुकिंग करतानाच का नाही खालचा बर्थ बुक केला, असे विचारतोही.

या मार्गावरची थिवीम आणि पेडणे स्थानकेही छान आहेत, पण माझ्यासाठी ती सोयीची नव्हती. मडगाव ते करमळी दरम्यान झुआरी नदीवरचा मोठा पुल रस्त्याला समांतरच जातो पण मांडवी ओलांडताना मात्र, गाडी पणजीच्या बर्‍याच पुर्वेकडुन जाते. त्या पुलावरुन रात्रीची पणजी छान दिसते, टेकडीवरचे विधान भवन, त्यावरचा तो खास दिवा, दुरवरच्या अग्वाद किल्ल्यावरचा दिवा, मांडवी पुलावरचे दिवे छान दिसत असतात. हा टप्पा ओलांडला कि गाडी अगदी वेगळ्याच भागातुन जायला लागते.

बाहेरचा चंद्र चांदण्या निरखुन झाल्या कि मी परत जागेवर जाऊन बसतो. या गाडीतले खाद्यपदार्थहि माझ्या खास आवडीचे. चहा कॉफ़ी बरोबरच इथे टोमॅटो सुप, मसाला दूध, सोलकढी मिळते. मेथी कबाब हा एक खास प्रकार. मटका दहि, फ़्रुट चाट हे पण खास. जेवण मात्र तितके चांगले नसते, मेथी मलाई मटर, पातळ डाळ चपाती भात वगैरे असते, पण जेवणासोबतचे पापड मात्र खुपच वाईट असतात. त्याना अमोनियाचा वास येत असतो. आमटीलाही चव नसते पण सोलकढी उपलब्ध असते. जेवणानंतर फ़्रुट चाट, मटका दहि किंवा गुलाब जाम मजा आणतात. या गाडीत सकाळी मात्र चहा कॉफ़ीशिवाय काहिच मिळत नाही, त्यामुळे सकाळी काहि खायचे असेल तर रात्रीच घेऊन ठेवणे योग्य असते.

बरेच जण घरुन डबा आणतात. आणि साग्रसंगीत मांडुन जेवतात. पण हे जेवण येते रात्री नऊ नंतर, त्यामुळे तो पर्यंत टाईमपास करावाच लागतो. एरवी मला प्रवासात वाचन जमत नाही, पण या गाडीत मात्र बाहेरच आवाज नसल्याने, छान वाचन होते.
कुडाळ, कणकवली आणि सावंतवाडीनंतर मात्र गाडी बहुतेक भरते. बहुतेकवेळा या स्टेशनवर क्रॉसिंगमूळे खोळंबा होतोच. अनेकवेळा सावंतवाडीला पॅलेस ऑन व्हील्स दिसते.

या गाडीच्या स्वच्छतेकडे खास लक्ष दिले जाते. खाली पडलेला कचरा तत्परतेने उचलला जातो, बाथरुम्सदेखील स्वच्छ ठेवली जातात.

जेवण आटपल्यावर पैसे घेणारा मात्र यायला उशीर कार्तो. पण एकदा ते चुकते केले कि अगदी घरच्यासारखी छान झोप लागते. आणि घरच्याप्रमानेच मला भल्या पहाटे जाग येते. बर्‍याच वेळ नॅशनल हायवेशी फारकत घेत चाललेली गाडी नागोठण्यापासुन रस्त्याशी लपंडाव खेळत चालते. पेणच्या आधीच्या इस्पात कारखान्याची प्रचंड निळी ज्योत, पहाटे सुंदर दिसते. कर्नाळ्याचा सुळकाहि अंधारात उठुन दिसतो.

पनवेलच्या आधी गाडी एक मोठे वळण घेते. आणि पनवेल स्थानकात शिरते.
पनवेलहुन कुर्ल्याला यायला तसा माझ्यासाठी लोकलचाही पर्याय आहे. ( लोकल वाशी, मार्गे कुर्ल्याला जाते ) पण तरिही मी याच गाडीने दादरपर्यंत जातो. ( हा मार्ग कळंबोली, दिवा, ठाणे असा आहे ) ठाण्यापासुनच मी दारात उभा राहतो. कुर्ल्याला गाडी स्लो व्हावी आणि मी उतरावे अशी खुपदा इच्छा होते खरी, पण अजुन एकदाही तसे झालेले नाही.

खरे तर पनवेल ते दादर हा तासाभराचा प्रवास. पण एकदा मजाच झाली, पनवेलला साडेचार वाजता गाडी उभी असताना अचानक सगळीकडे धुके भरुन आले, मग गाडी अगदी पुलंच्या शब्दात रुळावर म्हशींचा तांडा आल्याप्रमाणे शिट्या वाजवत हळुहळु आणावी लागली. दादरपर्यंत यायला गाडीला चक्क तीन तास लागले होते.

परत गोव्याला जायला मात्र माझ्यासाठी हि गाडी सोयीची नसायची. रात्री अकराला इथुन निघुन सकाळी दहा साडेदहाला गोव्यात पोहोचते.

बाकिच्या गाड्या, आणि हट्टाने पावसाळ्यात केलेला दिवसाचा प्रवास, या बद्दल परत कधीतरी. गाडीत भेटलेले प्रवासी पण भेटवायचे आहेत.