सुख दुखतय

"कायतरीच काय.... उलट मजेत दिसतेय... तुला नं खाजवून खरूज काढायची..." वर्षा म्हणाली.

मी तरीही रेटलच, "नाही गं... तिचं हसणं, जोरजोरात बोलणं-बिलणं... मलातरी दाखवायला वाटतं. तिची स्टाईल नाही ती. मुद्दाम दाखवण्यासाठी आनंद वाटतो... तिच्या डोळ्यांत बघ म्हणजे..."

वर्षाही माझ्या बोलण्यात काही तथ्यं आहे अशा अर्थाचं बघायला लागली.

"... ए, गपे.. उगीच काय? डोळ्यांत बघ, कानात बघ, नाकात बघ. सगळं छान आहे. एक मूल आहे, नवरा, घर, नोकरी आहे... हातात पैसे", वृंदा वैतागून म्हणाली. ,"... अजून काय हवं? माझी आजी म्हणायची ना..... तसं... सुख दुखतंय न काय"

मी भुवया उंचावल्या आणि काही बोलायला जाणार तोच वृंदा नाक फेंदारून म्हणाली, ".... आता ते काढू नकोस. गाणं गाणं काय? मुलाला शिकव म्हणावं. नाही सासरच्यांना आवडत, तर काय करणार? आणि ऐकायला कुणी बंदी घातलीये... मला तरी कार्यक्रमाला जाण्यापेक्षा सीडी आणून ऐकायला जास्तं आवडतं.... परवडतं म्हण. तुम्हा कलाकारांचे नखरे नाही सहन करावे लागत...."

मी त्या नखर्‍यांवरून हमरी तुमरीवर येणार तोच वर्षाने तिचीच री ओढली, "खरच. सगळच कसं मिळेल. काहीतरी मिळवायला काहीतरी सोडावं लागतच. ऍडजस्टमेंट आहेच... सगळीकडेच आहे. आशूलाही करावी लागतेय. आम्ही नाही केली?....
इराक-इराण मधल्या बायकांकडे बघा म्हणावं.... म्हणजे कळेल, आपलं आयुष्यं कोणत्या मापात मोजायचं ते. इराक-इराण कशाला, भारतातल्या किती बायका भरडल्या जातायत.... गाण्याची हौस काय.... चार पैशाची रिबिन घ्यायची तर दहा वेळा विचार करावाल लागतोय... असली परिस्थिती..."

"हो... म्हणजे माझं पोट भरलेलं असलं, तर मला कला, संस्कृती ह्यातल्या कशाहीवरून तक्रार करण्याची मुभा नाही. एक बेसिक गरजा भागल्या की पुढच्या कशासाठीही तोंड उघडणं म्हणजे गुन्हाच म्हणणार की तुम्ही...." मी तणतणलेच.

"...आणि ह्याचा ती बाई आहे ह्याच्याशी काही संबंध नाही.... आधीच सांगतेय.... तुझं तुणतुणं लावू नकोस..... सुख पुरुषांनाही दुखंतंच असेल... हो की नाही वृंदे?" वर्षाने कधी नव्हे ती एक काडी घातली.

"म्हणजे तक्रार करायची कधी? आशूच्या सासूबाईंचं सोड... आईच म्हणते. चांगलं घर-दार आहे, मुलगा आहे, नोकरी आहे... तर म्हणे हिला गाणं करता येत नाही हाच काय तो सल आहे. हिच्या बहिणी तितक्या चांगल्या घरात नाही पडल्यात. म्हणजे कंपॅरिझन मधे ही सरस..... म्हणजे काय? आ?
दारू पिऊन मारहाण करणार्‍या नवर्‍यांपेक्षा माझा नवरा चांगला कारण तो..... दारू पिऊन तर्र होऊन येतो, पण मारहाण करत नाही... म्हणून?" माझा आवाज वाढला असणार.

"ए, शहाण्यांनो, कॉफी घ्या आधी.... थंड होतेय... मग निवांत भांडूया", वृंदाच नेहमी आमच्या सगळ्या वादांवर आवश्यक ते तेल-पाणी ओतत असते.

आमचं ठरल्याप्रमाणेच चालं होतं. जमेल तितक्यांनी भेटायचं, न आलेल्यांबद्दल चौकशी, काळजी इ. इ. आणि एकमेकींना कशानाकशावर तरी झापून झालं की, एकमेकींना गप्पं करीत नेहमीची कॉफी, केक संपवायची. पोरांच्या अन नवर्‍यांच्या तक्रारी, ऑफिसातली वैतागवाडी, जुन्या आठवणींना उजाळा, पुस्तकांची देवाण-घेवाण, एखाद्या चांगल्या सिनेमाची सुचवणुक इ. इ. सगळं सगळं अगदी साग्रसंगीत.

आशू कधी येते, कधी नाही. पण आली की खूप हसते, हसवते.... आवर्जून चौकशी करते, भरभरून बोलते.....
मला माहितीये अन जाणवतही की वृंदासारखं तोंडावर शिव्या घालण्यापुरतही ती गाणं, गायक, वादक ह्यांच्याविषयीच्या गप्पांमधे ऍक्टिव्हली नसते. उलट विषय बदलते.
एकेकाळी फक्तं गाण्यावर बोलणारी, जगणारी ही मुलगी आमुलाग्रं बदललीये. घरात गाण्याचं वातावरण नाही इतकच नाही, तर हीनं गाणं शिकणं, शिकवणं, कार्यक्रम करणं ह्याला घरून विरोधच आहे.

पूर्वी आम्ही आग्रह करायचो तिला, गायचा. अगदी पहिल्या उच्चारापासून सूर लागायचा. कुणाच्या आग्रहावरून एखादं हिंदी गाणं, गजल, भजन, भावगीत गाऊन झालं की, तिनं त्याच रागातली, किंवा जवळपास जाईल अशा रागातली बंदिश गायली नाही असं कधी झालच नाही. अगदी तल्लीन होऊन तिचं रागदारी गाणं असायचं. आणि अगदी खरं सांगायचं तर, शास्त्रीय संगीत न कळणार्‍यालाही आपल्या सोबत सुरांच्या गावी घेऊन जाईल असंच गायची.
आधी आधी आठवणीने आपल्याकडलं चांगलं ऐकायला घेऊन यायची, आमच्याकडलं घेऊन जायची. तिच्याकडून यूट्यूबच्या लिन्क्स यायच्या... कुठल्या कुठल्या जुन्या जुन्या गायकांच्या न ऐकलेल्या अनवट रागांच्या वगैरे. पहिल्या पगारात कॅसेट्स वरून सिडीमधे रूपांतर करणारं मशीन घेऊन आली होती वेडी. "सगळ्या जुन्या जुन्या कॅसेट्स आता सिडीजमधे करून ठेवणारय....." तिचं स्वत:चं, कुठल्या कुठल्या गायकांच्या अविस्मरणीय मैफिलींचं....
आधीच लुकलुकणारे काळेभोर डोळे गाण्याबद्दल बोलताना, चमकायचे. ऐकताना, सगळ्या चेहर्‍यावर एक समाधानी हसू असायचं. अनेकदा तिच्यासोबत मैफिलीत वगैरे काही ऐकण्याबरोबरच तिच्या मग्नतेचं कौतुक असायचं, मला... तिला असं विभोर होताना बघणं हाही एक आनंद होता.

हळू हळू, अमचं एकत्रं कार्यक्रमांना जाणं कमी होऊ लागलं. मध्यंतरी शास्त्रीय रागांवर आधारित सिनेमाच्या गाण्यांवर बोलायला, गायला एक ग्रूप जमायला लागला. चार-आठ आठवड्यांनी ते बंदही झालं. आशू असती तर किती मजा आली असती आणि तिनं हे बंद पडू दिलंच नसतं सहजासहजी... हेच बोलत राहिलो सगळे.
आमच्या दोघींच्या गप्पांमधे, गाणं हाच एक वाहता धागा असायचा. किती लंचटाइम्स, किती फोन कॉल्स, किती भेटी ह्यात विणल्यात... गणती नाही.

कुणाच्या घरी सहकुटूंब भेटलो की गाण्याचा आग्रह व्हायचा आशूला. पूर्वी हरखुन जाऊन एखादं तरी म्हणणारी आमची ही सखी आता कारणं द्यायला लागली. आवाज बसलाय, आठवत नाही, बरं नाहीये, मूड नाही... अतीच आग्रहं झाला तर मुलाला झोप येतेय वगैरेचं निमित्तं करून पळूनही जाऊ लागली.

पूर्वी नेमाने येणारी तिची गाण्यांवरली इमेल्स अनियमित होऊ लागली. हल्ली कुणाचंतरी इमेल फ़ॉर्वर्ड करण्यापलिकडे तिचं स्वत:चं इमेल नाही. मुलाला गिटारच्या क्लासला कुठेतरी घातल्याचं तिच्या नवर्‍याकडूनच ऐकलं. त्याचबरोबर "नाहीतरी त्यालाही भारतीय संगीताची तितकीशी आवड नसल्याचंही" त्याने जाता जाता सांगितलं.

एकदा ठरवून खोदून खोदून विचारलंच, मी.
"नाही गं. शेवटी आनंद मानण्यात आहे, नाही का? एखाद्या गोष्टीत आनंद आहे किंवा त्याच गोष्टीत आहे असं मानत रहाणं मूर्खपणाचच.... काय कमी आहे मला?... नाही केलं गाणं तरी इतर इतकं करण्यासारखं आहे ना... आणि तसाही मला वेळ नसतोच.... आणि यापुढेही नसणारय. राहुलचं सगळं बघण्यातच सगळा वेळ जातो. त्याचं, घरचं बाजूला सारून कुठे गाणं-बिणं घेऊन बसू?...", तिचं स्वत:च... ते आतल्या ज्योतीवर पुन्हा पुन्हा फुंकर घालीत विझवणं मलाच असह्य झालं.

मीच पुन्हा छेडलं नाही.... तिच्याशी गाण्याच्या सोडून इतर गप्पा करते, ठरवून. पण चुकुन गाण्याचा विषय निघाला ना, की एखाद्या ढगाची, विमानाची सावली लख्खं उन्हाला डागाळत जाते ना, तसा तिच्या एरवी लकाकणार्‍या डोळ्यांना काळोख शिवतो... क्षणिक का असेना.

सगळ्यांच्याच मते..... अगदी तिच्या स्वत:च्यामते, सखी, सुखी आहे.....

तरीही मला प्रश्नं आहेच... खरच सुख दुखतं का?