माझ्या आजोळी म्हणजे कोल्हापूर जिल्ह्यातील मलकापूर गावातून एक शाळी नावाची नदी वाहते, तिच्यावर असलेल्या एकमेव पुलावरून, काहि झाडांचे शेंडे हे असे सुंदर दिसतात.

हा नजारा खरेच खुप देखणा असतो. अगदी नकळत्या वयातही मी हे दृष्य बघत उभा रहात असे. मंद वार्‍यावर हे शेंडे छान झुलत असतात आणि एक मंद सुगंध आसमंतात भरून राहिलेला असतो.
खरेतर लांबून बघितल्यावर हि फ़ुले असतील असे वाटत नाही, झाडाची कोवळी पालवीच असेल असे वाटत राहते. पण झाडाखाली मात्र पाकळ्यांचा आणि पुंकेसराचा सडा असतो.

हे त्याचे मोहक फ़ुल. पाकळ्यांचा पोत आणि रंग तर पापण्यानाही सुखावणारा. अस्सल सिल्कमधे कशी शुभ्र छटा मिळत नाही, एखादी ऑफ व्हाईट छटा मिळते, तशी हि छटा. संध्याकाळी जरा आणखीच गडद होते. तहिही ती पिवळी म्हणण्या इतपत गडद होत नाही. ( इथे मला नमूद करावेसे वाटतेय कि आमच्या भागात त्याला पाचुंदा असा शब्द आहे. कदाचित हे त्याचे स्थानिक नाव असावे किंवा वरुण आणि पाचुंदा एकाच कुळातील असावेत. क्रटेव्हा रिलिजिओसा, क्रटेव्हा अडेनसोनी, क्रटेव्हा नुरव्हाला अशी या कुळातील काहि झाडे आहेत, पण त्यातील सुक्ष्म भेद कळण्याइतकी ती विपुल नाहीत.. )

वरूणाला वायवर्ण असेही नाव आहे. बंगालीमधे बरुन आणि त्यावरून इंग्रजीत बर्ना. शास्त्रीय नाव Crataeva tapia
खरे तर भारतात सर्वत्र आढळणारा हा वृक्ष आहे, पण मला खात्री आहे कि आपल्यापैकी बर्‍याच जणानी हा बघितला नसणार, याचे असे भरभरुन फ़ूलणे, काहि दिवसांपुरतेच असते. जंगलात हा अगदी तुरळक दिसतो, पण कोल्हापूरला रंकाळा तलावाजवळ हा आहे.
हा खरे तर धार्मिक वृक्ष म्हणायला हवा. शंकराच्या देवळाजवळ लावला जात असे. उत्तरेकडे याची तशी लागवड होते. मुस्लीम आणि बौद्ध धर्मीय पण या झाडाला प्रार्थनास्थळाजवळ स्थान देतात.

वरुणः शेतपुष्पच तिक्तशाकः कुमारक
श्वेतद्रुमो गन्धवृक्षस्तमालो मारुतापह

अशी याची नावे. याचे आणखीन एक नाव म्हणजे अश्मरिघ्न. अर्थातच मूतखड्यांवर याचा उपयोग होतो. मूळ, साल व पाने औषधात वापरतात. चरबी झडण्यासाठीही याचा उपयोग होतो. लाकूड ठिसूळ असते त्यामुळे त्याचे फारसे उपयोग नाहीत, पण पाने जनावरे आवडीने खातात. फ़ळे पण खातात, पण त्याला खास अशी चव नसते. त्या पिवळसर गराचे डाग मात्र कपड्यावर पडतात. फ़ळे बोरा एवढी असतात.

या झाडाचा फ़ुलोरा देखणा असतोच, पण पाकळ्या गळून गेल्यावर मागे राहिलेला पुषपकोषही सुंदर दिसतो. हिवाळ्यात याची पानगळ होते आणि नवी पालवी आणि मोहोर एकाचवेळी येतात. पाने त्रिदलीय, जवळ जवळ बेलासारखीच असतात, पण या झाडाला बेलाप्रमाणे काटे नसतात.

एकेकाळी परिचीत असणारे असे वृक्ष, आता का दुर्मिळ होत चालले आहेत ?