मुले आणि आपण भाग २

Submitted by स्मिता२०१६ on 18 March, 2017 - 06:54

मुले आणि आपण भाग २

आता बालमानसाच्या अनुषंगाने पुढील भाग लिहिला आहे. बालमानस आणि मेंदूशास्त्र यांच्या अनुषंगाने हा भाग लिहिलाय. अर्थात मी मानसशास्त्राची अभ्यासक नाही. काही वाचनात आलेल्या गोष्टी यावरच हा भाग आधारित आहे.
मुल आणि आपण यामधे अगदी मुलाच्या जन्मापासुनच विचार करयला हवा . मुल जन्माला घालणे म्हणजे आपल्या जीवनशैलीत बदल करणे. काही गोष्टी आवर्जुन करणे आणि काही गोष्टी टाळ्णे. रचनावाद काय सांगतो मुले स्वत:च्या ज्ञानाची रचना स्वत:च करत असतात. मुलांच्या मेंदूमध्ये जन्मत:च न्युरॉन्स असतात. जन्मल्या वर हळूहळू मुले पंचेंद्रियां मार्फत शिकत असतात.
त्वचेने स्पर्श अनुभवणे , डोळ्यानी बघणे, जीभेने चव घेणे कानाने आवाज ऐकणे, नाकाने वास घेणे, या क्रियाकडुन प्रत्येक वेळी मुलाला नवीन ज्ञान मिळते. प्रत्येक नवीन माहिती न्युरॉन्स मेंदूकडे पोहोचवतो. आणि एक न्युरॉन् ती माहिती दुसर्‍या न्युरॉन्स कडे पोहोचवतो. असे न्युरॉन्सच्याच्या जोडणीतून सिनॅप्स तयार होतात. पंचेंद्रियामार्फत आलेला प्रत्येक अनुभव मेंदूत साठवला जातो. कसा तर जन्मत: मेंदूमध्ये न्यूरॉन्स असतात हे आपण पाहिले. नवीन माहिती मेंदूकडे आली की हे न्युरॉन्स कार्यरत होतात म्हणजे काय तर त्यांच्यात एक प्रकारची विद्युत रासायनिक प्रक्रिया घडते. न्युरॉन्स ही नवी माहिती घेऊन दुसर्‍या पेशीकडे जाता त्याच्यात माहितीची देवाण घेवाण होते. या देवाणघेवाणीमध्ये या या दोन न्युरॉन्स मध्ये बंध तयार होतो. या बंधाला सिनॅप्स म्हणतात . असा सिनॅप्स तयार झाला की शिकण्याची प्रक्रिया झाली. थोडक्यात काय बाळाच्या मेंदूत असे सिनॅप्स सतत तयार हातात .या सिनॅप्समुळे बाळ नवनवीन गोष्ती शिकते. असे माझ्या वाचनात आले आहे .
साधे भाषेचे उदाहरण घेऊ. मुल शब्द कसे शिकते . कानावर जे शब्द पडतात ते मेंदू पर्यंत पोहोचवले जातात. ते शब्द मेंदूतील वार्निक क्षेत्र समजावुन घेते, त्या शब्दाचे प्रथम आकलन करून घेतले जाते आणि मग तो शब्द ब्रोका केंद्राकडे जातो, तिथे तो कृतीशील होतो म्हणजे काय तर तसे ध्वनी काढण्याचा प्रयत्न बाळ करते. चॉम्स्की म्हणतो ज्या भाषेचे अनुभव मुलाना उपलब्ध होतात त्या भाषा मूल सहजतेने बोलू शकते.
मुल जन्मल्या पासुन साधारण दोन वर्षापर्यंत ,ज्याला मेंदू बांधणीचा काळ म्हणतात . तेव्हा न्युरॉन्सची जोडणी वेगात होत असते. तेव्हा अनेक गोष्टी मुल शिकत असते. पहिल्या दोन वर्षात मुलांचा शिकण्याचा वेग प्रचंड असतो. मूल स्वत;हून शिकते हे खरेच आहे. पण त्या शिकण्याला दिशा देण्याचे काम मात्र आपण करू शकतो.. मी काय करते किवा करतो तर मुल जे स्वत:हून शिकते त्याला योग्य दिशा देऊ शकते.
काय करावे लहान वयात तर जाणिवपूर्वक मुलांना संगीत ऐकवावे, प्राणी पक्षाचे आवाज , एखादे वाद्य संगीत, तालासुरातील गाणी, मुख्यतः साधे नैसर्गिक आवाज त्यांचा कानावर पडावे हे आपण आवर्जून करायला हवे.
आपण शब्द शिकणे, भाषा येणे हे कसे घडते ते पाहिले. मग यात आपली जबाबदारी काय? तर मुलाला काय ऐकवाव ही जबाबदारी आपली. आपण काय बोलु तेच मुल बोलणार आहे हे लक्षात ठेवून त्याच्या कानावर चांगले शब्द पडावे ही जबाबदारी आपली. चांगल्या शब्दांबरोबर वाईट शब्द , अपशब्द, नको त्या जाहिराती मुलांच्या कानावर न पडलेल्या बऱ्या इतके आपण करू शकतो. मोबाईलचे कर्कश रिंग टोन कानावर पडण्यापेक्षा चांगले संगीत, वाद्यसंगीत , लयदार गाणी त्यांच्या कानावर पडणे जास्त चांगले. इतर भाषाही मुद्दामहून त्यांच्या कानावर पडाव्या अशी योजना करावी. म्हणजे काय तर आपण घरात एक भाषा बोलतो, ता पेक्षा वेगळी भाषा येनार्‍ए नातेवाईक, शेजारी यांना मुलांना त्यांच्यावेगळ्या भाषेत बोला असे सांगावे.. कारण या वयात भाषा शिक्षणाचा वेग अधिक असतो . पहिल्या काही वर्षात मुलांच्या विकासासाठी प्रयत्न केले तर मुलांचा बौद्धिक विकास चांगला घडून येईल. बौद्धिक विकास तर होईलच पण भावनिक विकासही होईल. भावनिक दृष्ट्या मुले स्थिर होतील.
मुलांना मुद्दामहून नवनवीन गंमत गाणी ऐकवावी, नवीन खेळ शिकवावे, गोष्टी सांगाव्या , निसर्गाशी जास्तीत जास्त ओळख करून द्यावी जसे चांदोमामा, सुर्य, फुलपाखरू , झाडे , फुले दाखवणे.मुलांना खेळायला घेऊन बाहेर जावे. अधिकाधिक माणसांशी त्या बाळाचा परिचय होईल, संवाद घडेल हे ही कटाक्षाने बघावयास हवे. मुलांना टीव्ही वरील गोष्टी दाखवण्या पेक्षा आपण वेळ काढून त्यांना गोष्टी ऐकवायला हव्यात. मुलांना कौतुकाने स्पर्श करणे, त्याच्याशी बोलणे, त्यांना गाणी ऐकवणे या गोष्टी अगदी आवर्जून करायलाच हव्या.
पाऊस दाखवणे अनुभवायला नेणे, फुले माती दगड यांना स्पर्श करू देणे, झाडावरची फळे फुले, मावू , भूभू त्यांना ओळख करून द्यावी. मुलांचे शिकणे ही प्रक्रिया सतत चालू असते. आपण मार्गदर्शकाची भूमिका पार पाडावी लागते. मुलांची आनुवंशिकता, कुटुंब व परिसर या गोष्टींवर त्यांची जडणघडण होते. घरातल्या माणसांचे ते सतत निरीक्षण करत असतात आणि मग स्वतः तसे वागण्याचा प्रयत्न करतात.
सतत का? आणि काय हे प्रश्न त्यांच्या मनात रुंजी घालत असतात. प्रत्येक छोट्या गोष्टीचा अनुभव त्यांच्या साठी महत्वाचा असतो. कारण ही माहिती म्हणजे त्यांच्या constructive रचनेचा पाया असतो त्यावर मग इतर माहितीचे मजले चढत असतात. आपण त्यांना कृती शिकवण्यास मदत करावी . त्यामुळे हे मी केले ही भावना असतेच पण त्यांचातला जो स्व असतो तो ही वाढीस लागतो. मुलांना सतत प्रश्न पडत असतात, त्यांच्या प्रश्नांचे कुतूहलाचे निरसन , प्रश्नाची उत्तरे आपण त्यांना द्यायला हवी. मूल मोठं होत असताना आपला त्यांच्याशी सतत संवाद घडायला हवा. कारण आपल्या प्रश्नांची उत्तरे पालक देतात आणि ते सांगतात ते बरोबर असते अशी सवय मुलांना लागेल. मग हाच संवादाचा सेतू पौगंडावस्थेतही फार उपयोगाचा ठरतो कारण त्या अनघड अवस्थेत मुलांशी जास्तीत जास्त बोलायला हवे, त्यांना समजावून घेणे आवश्यक असते.
प्रथमतः: मुलांना प्रत्येक गोष्टीचा अनुभव घ्यायचा असतो. तो घेऊ द्यावा. हे करू नको ते करू नको म्हणून त्याला सतत अडवू नये . त्यामुळे एक नकारात्मक भावना वाढीस लागते. त्या ऐवजी अनुभव घेऊ द्यावा. आणि मग त्याचे फायदे तोटे त्याला समजावून सांगावे. त्यातील धोक्याची जाणिव करून द्यावी,. अनुभव घेतला की मुलांना आपोआप त्या सांगितलेल्या गोष्टी पटू लागतात.
दुसरी गोष्ट मुळांच्या हट्टाची व त्यांना केलेल्या शिक्षेची.
आपल्या इच्छा पूर्णं करून घेण्यासाठी मुले हट्ट करतात. परंतू त्यांचा प्रत्येक हट्ट पूर्णं करणे हे त्यावरचे उत्तर नाही. मुलांचे सगळे म्हणणे मान्य करणे हेच मूळी त्याचा विकासाच्या दृष्टीने घातकच. त्यामुळे मुलांना समजावून सांगावे. होकार आणि नकार या दोन गोष्टी असतात हे त्यांना समजायला हवे. त्यांच्या हट्टाला कधी युक्तीने, कधी खरे खरे कारण सांगून, युक्तीच्या गोष्टी रचून समजावून सांगावे.
हळू हळू मुले ही समजायला लागतात.शिक्षा करणे हा मार्ग शक्यतो टाळावा शिक्षेने मुलांच्या मनात एक प्रकारची नकारात्मकता पोहोचते. त्यांच्या सन्मानाला धक्का पोहोचतो. शारिरीक इजा दिसली नाही तरी मानसिक इजा पोहोचते. मुलांचा वागण्यातून ती जाणवते. तेव्हा समजावून सांगणे हा पर्याय आहे. शिक्षा ही मुलांच्या आत्मविश्वासाला लागलेले ठेच आहे तसाच हट्ट करणे हा अडथळा आहे. आपण नाजुकपणे अडथळा दूर करायला हवाच आणि ठेच लागून नये म्हणून जपावयास हवे.
मुलांमध्ये प्रचंड ऊर्जा असते ती सकारात्मक गोष्टीत कामी आली पाहिजे यावर आपला कटाक्ष हवा. जसे खेळ खेळणे, काही कामे त्यांना आवडतील अशी जसे झाडांना पाणी घालणे, आपले चप्पल बूट व्यवस्थित ठेवणे अशी अनेक कामे करू द्यावीत. चित्रे काढणे काही कौशल्य शिकणे यामध्ये त्यांना जाणिवपूर्वक पूर्वक रमू द्यावे.
अर्थात मागच्या भागात म्हटल्या प्रमाने हा मोठा विषय आहे. पण आपण सध्या पाच एक वर्षा पर्यंतचे मूल आणि आपण हे पाहिले. त्यात अजून बरेच काही तुमचे स्वानुभव भर घालणारे असतील आणि मार्गदर्शक असतील

अर्थात मागचा भागात म्हटल्या परमाने हा मोठं विषय आहे. पण आपण सध्या पाच एक वर्षा पर्यंतचे मूल आणि आपण हे पाहिले. त्यात अजून बरेच काही तुमचे स्वानुभव भर घालणारे असतील आणि मार्गदर्शक असतील

विषय: 
Group content visibility: 
Public - accessible to all site users

कावेरी, ... Happy धन्यवाद, मी जे वाचते ,ते मला उपयुक्त वाटले तर येते लिखाणात
माधवा Happy धन्यवाद , वाचून प्रतिक्रिया दिली त्या बद्दल मनापासून आभार