एका माणसाला किती कपड्यांची गरज असते? माझ्या आजीच्या शब्दांत सांगायचं तर 'एक दांडीवर आणि एक **वर' पुरेसे असतात. पण खरंच तेवढेच पुरतात?

अकरावीला कॉलेजला अ‍ॅडमिशन घेतली आणि मनातून खुश झाले की आता रोज वेगवेगळे कपडे घालायला मिळणार. युनिफॉर्मच्या जंजाळातून सुटका झाल्याचा आनंद झाला. रोज कॉलेजला जायच्या आधी सुटकेस (आमच्या वाड्यातल्या घरात कपाटं कमी असल्याने आमचे कपडे सुटकेसमध्ये ठेवलेले असायचे.)उघडून कपड्यांच्या घड्या वर खाली करून 'आज कोणता ड्रेस घालावा?' यावर विचार करण्यात मी आणि ताई तासभर घालवायचो. तेव्हा आई म्हणायची," 'एक दांडीवर आणि एक **वर' असावेत म्हणजे काय घालू, कुठला घालू, कधी घालू, किती घालू असे प्रश्न पडत नाहीत."

नंतर नंतर का कोण जाणे पण माझा कपड्यांचा शौक कमी झाला, बारावीत एका परीक्षेच्या वेळी 'लकी' आहेत म्हणून मी पूर्ण परीक्षेच्या काळात दोनच ड्रेस आलटूनपालटून वापरले. माझी अशी 'लकी' प्रकरणं खूप आहेत, त्याबद्दल परत कधीतरी.

त्यावेळी माझ्याकडे जास्त कपडे नसायचेही, कारण, वर्षातून दोनदाच कपडे खरेदी व्हायची. एक दिवाळीला आणि दुसरी रिझल्ट लागल्यावर. पण ताई आणि मी एकमेकींचे कपडे आलटूनपालटून वापरायचो. त्यामुळे, बरेच Options असायचे.

इंजि. झाले, एके ठिकाणी नोकरीही लागली. एकदा गप्पा मारताना माझ्या बॉसच्या सेक्रेटरीने माझ्या मनात एक पिल्लू सोडून दिले की प्रत्येक दिवसाचा एक रंग असतो आणि त्यानुसार कपडे घातले की दिवस चांगला जातो. त्या त्यानुसारच कपडे घालायच्या, मीही कटाक्षाने ते पाळायला सुरुवात केली. मग ज्या रंगाचे कपडे नाहीत, दिवाळीला ते घेण्यावर भर असायचा. पण कपड्यांचा विशेष सोस नव्हताच.

मग लग्न झालं. आत्तापर्यंत आईबाबा घेतील तेव्हाच कपडे मिळायचे, आता हातात पैसा आला. तरी मला कपड्यांवर खर्च करणे जमायचे नाही. लग्नानंतर आम्ही फिरोजपुरला पोस्टिंग गेलो. मी तिकडे गेले तेव्हा जानेवारी महिना होता. त्यावेळी, ऑप पराक्रम चालू असल्याने आणि खूप थंडी असल्याने आजूबाजूला जास्त बायका नव्हत्या, पार्ट्याही होत नसत. त्यामुळे, जे कपडे जवळ होते, त्यात काम भागले.

जसा मार्च महिना संपत आला युनिटमधल्या बाकीच्या बायका यायला सुरुवात झाली. संध्याकाळी फिरायला जात असताना त्यांच्या गप्पा मी ऐकत असे. माझ्याकडे बोलण्यासारखे काही नसायचेच. तर एकदा दोघीतिघींना 'विंटर क्लोदिंग पॅक केले, समर क्लोदिंग बाहेर काढले' असे बोलताना ऐकले. मी विचारात पडले 'हे विंटर क्लोदिंग /समर क्लोदिंग काय प्रकार आहे?' आपल्याकडे, बारा महिने तेच ड्रेस वापरायचे, हिवाळ्यात स्वेटर घालायचा आणि उन्हाळ्यात नाही घालायचा एवढाच फरक. त्यामुळे, हिवाळ्यातले /उन्हाळ्यातले कपडे काय वेगळे असतात हेच मला कळेना. जसा उन्हाळा वाढला तसं लक्षात आलं की माझ्याकडच्या कपड्यांत प्रचंड उकडायचं. मग इतर बायकांना विचारून जरा पातळ कापड विकत घेऊन ड्रेस शिवून घेतले. बरं, आत्तापर्यंत फक्त उक्तेच कपडे घेतलेले, हे शिंप्याकडून शिवून घेणे वगैरे नवेच होते मला. शेवटी सगळे अडथळे पार करून मी नवे कपडे घेतले.

मग हिवाळा आला , तसे जाड, वुलन्सचे सुटचे कापड घेऊन ड्रेस शिवले. माझा संसार बघायला आई आली तेव्हा कानमंत्र देऊन गेली," कपडे चांगले घाल, वेळकाळ काय आहे ते बघून घाल. लक्षात ठेव - एक नूर आदमी, दस नूर कपडा." झालं...तेव्हा जी मी कपडे खरेदी सुरु केली ती अजून चालूच आहे.

अहो, अशी काय खरेदी करते मी , काय विचारता? घरात घालायचे कपडे वेगळे(त्यात उन्हाळ्याचे वेगळे पातळ कापडाचे, हिवाळ्याचे वेगळे जाड वुलन्सचे), बाहेर घालायचे वेगळे (परत उ वे हि वे.) पार्टीला घालायचे वेगळे(परत उ वे हि वे.) सगळ्यांवर मॅचिंग स्वेटर्स, शॉल्स ,स्टोल्स इ.इ.इ.

जिथे जिथे पोस्टिंग येईल, तिकडची स्पेशालिटी तर घेतलीच पाहिजे. म्.प्र मध्ये चंदेरी साड्या, सुटस, सिकंदरबादला होते तेव्हा पोचमपल्ली साड्या हव्याच. पंजाबात राहून फुलकारी नाही घ्यायची? जम्मूत वुलन सुटस मस्त मिळतात कश्मिरी वर्कवाले. कश्मिरी सिल्क तर हवेच. महूला तर वेगळ्यावेगळ्या टाइपची एक अश्या सहा साड्या घेतल्या. दहा-बारा सुट्स तर झालेच आवडले म्हणून.

कपड्यांचा सोस इतका की मुलीच्या जन्मानंतर मी मटेरिअल घ्यायचे आणि न शिवता तसेच ठेवून द्यायचे. (जरा तब्येत सुधारलेली होती ना म्हणून ) कपाटात ढीग साचला होता मटेरिअल्सचा ,तरी खरेदी चालूच. नवर्‍याने विचारले तर म्हणाले की,'अरे, जरा बारीक होते आणि मग शिवून घेते, नाहीतर वाया जातील सगळे.' पण जेव्हा अगदीच १५-२० वर आकडा गेला आणि मापं बदलायची चिन्हं दिसेनात, तेव्हा मुकाट्याने एक एक करून शिवून घेतले.

बरं आता एवढ्या साड्या, ड्रेस आहेत तर ते तेवढे वापरले जातात का, तर नाही. पार्टीसाठी साड्या घ्यायच्या आणि जेव्हा नेसायची वेळ येते तेव्हा हज्जार कारणं पुढं करून ड्रेसच घालून जायचं. कधीकधी साडी नेसायचा मूड येतो, तेव्हा एखादी विशिष्ट साडी नेसायचाच मूड असतो. मज्जा म्हणजे, तीच साडी नेसायचा वारंवार मूड असतो आणि बाकीच्या साड्यांना वारंदेखील लागत नाही.

हे झालं माझ्या कपड्यांचं. नवर्‍याचे तर विचारू नका. आधी ते १०-१२ युनिफॉर्म, मग मेस मध्ये घालायला फिक्या रंगाचे (नवर्‍याच्या शब्दात सोबर) कपडे, बाहेर येता जाता घालायला टी शर्ट-जीन्स, खेळाचे वेगळे, संध्याकाळी ऑफिसला जाताना वेगळे,सुट्स्,ब्लेझर्स. नुसता ढीग असतो. त्यातले काही युनिफॉर्म तर नुसते शिवून ठेवायचे, कधी ऑर्डर आली तर घालायला, घातलेले काही मी बघितले नाहीत. ते नुसते पडून राहतात, जेव्हा घालायची वेळ येते, तेव्हा मापं बदललेली असतात. मग परत नवे शिवा.या कपड्यांची विल्हेवाट लावणे, मोठे काम असते. ते असे कोणाला देऊनही टाकता येत नाहीत. मग ते फाडा, जाळा.. उद्योग नुसता. या सगळ्यांत परत उ वे हि वे. आलेच.

आमच्या दोघांचे कपडे कमी म्हणून लेकीची भर त्यात. शाळेचे वेगळे, खेळायला जायचे वेगळे,घरातले वेगळे, बाहेरचे वेगळे, पार्टीचे वेगळे.... हुश्श. इथेही परत उ वे हि वे. आलेच. शिवाय ते दोन महिने चालले तरी खूप झालं. लगेच लहान होतात, परत खरेदीला आम्ही तय्यार. बरं, बाईसाहेबांचे नखरे कमी का आहेत, असेच हवे, हेच हवे, तेच हवे. दोन वर्षांपुर्वी केप्रीची फॅशन होती, तर बाईसाहेबांना केप्री नको, का तर म्हणे,'पाय दिसतात त्यात.'

तर असे हे आमचे कपडेपुराण. लेहला येताना थोडेच सामान बरोबर आणायचे होते. बाकीचे घरीच ठेवणार होतो. कपडे पॅक करताना घाम फुटला अक्षरश:. मग एक दिवस बसून आमचे त्यातल्या त्यात जुने कपडे बाजूला काढले आणि जवळच्या अनाथ आश्रमात देऊन आलो. तरी घरी दोन बॅगा आणि एक ट्रंक भरून कपडे पाठवावेच लागले.

आत्ताही इकडे आल्यावर इतकी कपडे खरेदी झाली आहे, की आमची तीन कपाटं भरून ओसंडून वाहताहेत आणि शिवाय ट्रंकेत कपडे आहेतच.

आता काही महिन्यांत पोस्टींग येईल आणि खोलीभर पसरलेले कपडे बघताना आईचे वर लिहिलेले वाक्य परत परत आठवेल, फक्त थोडा बदल असेल्...'काय पॅक करू,किती पॅक करू,कुठे पॅक करू,कधी पॅक करू'.......